1 сынып оқушыларының мектепке бейімделуі туралы мақала

Көкшетау қаласы,№12 орта мектеп.

Бастауыш сынып мұғалімі Айсулу Балташевна Алимова

Тақырыбы: 1 сынып оқушыларының оқуға көзқарастарын қалыптастыру.

Бірінші сынып мұғалімі мектеп табалдырығын аттаған бүлдіршіндерді оқуға ынталандыра білуі қажет. Бұл мұғалімнен үлкен шеберлікті, білімділікті талап етеді. Оқушы талантын тауып, дарынын дамытатын, бұлақ көзін ашар маңызды істі кіші жастағылардан бастап жүргізу керектігі айдан анық.Алты- жеті жасар оқушыларды оқыту үшін жаңашыл жұмысқа бет бұру қажет. Бастауыш мұғалімінің міндеті – жеке тұлғаның әлеуметтік мүмкіншілігін ашуда психологиялық- педагогикалық шарттарды құру , бала бойындағы дарындылық қабілетін ерте таба білу барысында жұмыс жүргізу.Бұл мақсатты істі жүзеге асыру үшін ағылшын тілін ерте үйрету, асыл сөз үйірмесін оқытуға мән беріледі.

Ең бірінші мақсат- сынып құрамының жас ерекшеліктерін ескере отырып, балалардың оқу дағдысын қалыптастыру. Олардың зейінін, ықыласын тәрбиелеу. Арнаулы ойындар, жаттығулар арқылы есте сақтау қабілетін дамыту. Жұмыс орнында мінез құлқын, тіл- әрекетін дамытып жинақылыққа үйрету. Оқушының жауапкершілігін арттыру үшін жеке тапсырма, ынталандыру, иландыру, пән бойынша сыныптан тыс жұмыс беру.

Бала мектепке бірден бейімделе алмайды. Мектеп ережелерін игеру үшін көп уақыт керек.Олар бір орында отырудан әбден жалығады. Іс- әрекеттің жаңа түрімен (ойын) айналасуға құштарланады.

Пікірталас, ойжарысы- іздену жолындағы белсенділікті көтеріп, самарқаулықтан айықтырудың ең қолайлы амалы. Сондықтан да, оқыту саласындағы проблемалық сұрақтар мен жағдай туғызу .

Алған білімді тиянақтау жолы- қайталау, еске түсіру ретіндегі жаттығу, пысықтау.

Баланың бұл ерекшелігіне қарай мұғалім де бірінші күннен бастап балаға дауыс көтермей, өзінің қимылы, сөзі, бет құбылысы, үнімен- ақ сыныпта оқушының сабақ тыңдауын, тәртіп, ереже сақтауын ұйымдастырады.

Оқу дегеніміз - ойын емес, еңбек деген ережені сыңаржақ түсіну, кіші жастағы оқушылардың танымдық іс - қимылын ынталандырудағы, олардың жеке басын қалыптастырудағы ойынның маңызын кемітті.

Жазу жұмысы - оқу және тәрбиелеу процесінің аса күрделі салаларының бірі. Жазу жұмысына қолайлы әдіс, оқи білуге де қолайлы болады, өйткені, оқу- жаза білумен бірге жүретін іс. Жаза білу үшін тілдегі дыбыстарды тани біліп, жазған әріптерді дыбысымен атай білу керек.

Жазудың әдемі болуы оқушылардың мінез- құлқын тәрбиелеуге, әсемдікке деген сезімін оятуға, ой- өрісін дамытуға мейлінше әсер етеді.Жазудың сауатты да көркем болуы адамдармен қарым - қатынас жасауда да өзінің игі ықпалын тигізеді. Көркем жазу - оқушыны ұқыптылыққа, тыңғылықтылыққа, еңбек сүйгіштікке баулиды.

Баланы дұрыс оқыта білу және жақсы тәрбиелей білу - мұғалім үшін үлкен өнер. Тіл арқылы қарым- қатынас жасау- өте күрделі үрдіс. Сондықтан мұғалімнің сөйлеу мәдениетіне қойылар талап та биік. Ұстазының сөзі шәкіртіне әсер етуі жағынан екіге бөлінеді екен. Бірінші түрі - көбіне ақыл айту, кеңес беру ретінде болса, екіншісі- алғашқы сөзі өтпегеннен кейін қолданылатын талап қою , бұйрық беру. ( М.Мұқанов Жас және педагогикалық психология. Алматы, 1982 ж.) Мұғалім мен оқушының қарым- қатынасы барысындағы мұғалімнің сөйлеу тілі ұстаз бен шәкірт арасындағы байланыстың жемісті болуын; берілетін білім мен тәрбие мазмұнын саналы меңгеруін; оқушылардың оқу және практикалық қызметін ұтымды ұйымдастыруын қамтамасыз етеді. Мұғалімнің сөйлеу тілі оқу және тәрбие міндеттерінің дұрыс шешілуін қамтамасыз ете отырып, жалпы тіл мәдениетінен басқа, кәсіби, педагогикалық талаптарды да орындайды.

Ең бастысы, сол бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім беріп қана қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған орта жөнінде дұрыс көзқарас қалыптастыру, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, салыстыра білуге, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне баулиды.Дамыта оқытудың да басты мақсаты- баланы

оқыта отырып,осы шығармашылық бағытта жанжақты дамыту. Шығармашылық дегеніміз - адамның өмірі шындығына өзін- өзі тануға ұмтылуы, ізденуі.Өмірде дұрыс жол табу үшін адам ой түйіп, өздігінен сапалы, дәлелді шешімдер қабылдай білуге үйренуі керек. Адам бойындағы қабілеттерін дамытып, олардың өшуіне жол бермеу адамның рухани күшін нығайтып, өзін- өзі тануына көмектеседі. Ал бейінділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Оқушының шығармашылық қабілетін дамытуға мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады.

Ең алдымен, тіл дамыту, ойын дамыту, сөз қорын молайту сабақтарында баланы сөз ішіндегі дыбыстарды дұрыс айтуға үйрету ісіне баса назар

аудару керек. Балалардың көбі сөз ішінде кездесетін р, л, с, ш, ж, з, б, п, ф дыбыстарын айтуға қиналатыны белгілі. Кейде бала аталған дыбыстарды жеке- жеке дұрыс айтады да, сөз ішінде дұрыс айта алмайды.Балалардың дыбысты қолдауында мынадай кемшіліктер кездеседі: сөз ішінде дыбысты дұрыс айтпау, сөзде дыбыс қалдырып айту, сөз ішінде дыбысты алмастыру. Мысалы, қуыршақты - құшақ, қолғапты- қолбақ, орамалды - омалар деп атайды.Дыбыстарды дұрыс айтуға, тілін жаттықтыруға мынадай жұмыстар жасаймын.Ең алдымен, дыбысты дұрыс айтуын үйретемін, одан кейін дыбысқа байланысты тіл сындыруға тақпақтар айтып, жаттатамын, шығарма жазу, дыбысқа байланысты дидактикалық ойындар ойнатамын.Мәселен, Р дыбысы мен әрпін өткенде Б.Тәжімбетовтың "Р - ға тілің келе ме?" тақпағын міндетті түрде жаттатамын.Р дыбысын үнтаспадан тыңдатамын.Бұған қоса "Буынға буын қос", "Сөзге сөзді қос", "Сөйлем құрастыр" дидактикалық ойынын ойнатамын. Ойынның мақсаты - басталған буынға буын қосып, сөз құрастырып айта білуге, шапшаңдылыққа, зейінділікке баулу. Р- дан басталатын әр түрлі суреттер беріп әңгіме құратамын. Ал "Сөз ойла, тез ойла" дидактикалық ойынын міндетті түрде әр сабақ сайын ойнатамын. Мақсаты - берілген дыбыс

сөздегі дауысты, дауыссыз дыбыстарды ажырата білу.Сөйтіп, сөздік жұмысын жүргізу арқылы балаларды ойын терең дамытуға, тапқырлыққа баулимын. Қазіргі заманда білім беру әлеуметтік құрылымның маңызды элементтеріне айналды.Дүниежүзінде білімнің рөлі артып отыр. Қазір әр елдің өзіндік білім беру жүйесі бар. Бірақ, ол әлем халықтарының білім берудегі тәжірибесімен, бағыт - бағдарымен деңгейлес болуы қажет.

Білім берудің қазіргі негізгі мақсаты білім алып, білік пен дағды, машыққа қол жеткізу ғана емес. солардың негізінде дербес, әлеуметтік және кәсіби біліктілікке- ақпаратты өзі іздеп табу, талдау және ұтымды пайдалану, жылдам өзгеріп жатқан бүгінгі дүниеде лайықты өмір сүру және жұмыс істеу болып табылады.

СТО технологиясын меңгеру мұғалімнің көптеген адами келбетінің қалыптасуына игі әсерін тигізеді, өзін- өзі дамытып, оқу- тәрбие үрдісін

тиімді ұйымдастыруына көмектеседі. СТО технологиясын қолдану төмендегідей кезеңдер арқылы іске асады:

I кезең - оқып үйрену; II кезең - меңгеру; III кезең - өмірге ендіру; IV кезең - дамыту.

СТО технологиясымен жұмыс істеу үшін төмендегідей алғы шарттар қажет: оқу үрдісін интенсивтендіруді жаппай қолға алу; оқушылардың

сабақтастылығын болдырмау шараларын кешенді түрде қарастыру. Оның ғылыми - әдістемелік, оқыту- әдістемелік, ұйымдастырушылық себептеріне үнемі таңдау жасап, назарда ұстау, білімді деңгейлеп беру технологиясын қол жеткізу, оқу үрдісін ізгілендіруді үнемі басшылыққа алу.Өйткені оқыту - тәрбиенің негізі.

Сондықтан оқыту да қоғамдық құбылысқа жатады.Оқытудың екі түрлі

мағынасын қарауға болады. Біріншісі- мектепте арнайы пәндерді оқыту, екіншісі - өмірде оқыту, өмірге үйрету. Тәрбиелеу, оқыту - егіз ұғым. Оқыта отырып тәрбиелейміз, тәрбиелей отырып оқытамыз. Оқыту тәрбиеге қарағанда нақтылау. Оқыту үйрету арқылы іске асады. Бұл оқытудың маңызы. Оқыту -тәрбиенің құрамды бөлігі, қайнар көзі, жүйелі түрі. Оқытудың инновациялық технология бойынша әдістемелік жүйесі, осы мақсатта сапалы нәтижеге жеткізуге мүмкіндік беретін танымдық іс- әрекеттер түрлерінің мазмұнымен тікелей байланысты.

Сондықтан инновациялық әдіс - тәсілдерді оқыту үрдісіне енгізу барысы танымдық іс- әрекеттер түрлерінің мазмұнын, белгілі деңгейде белсенділігін көздейді. Осы екі үрдістің өзара сапалы нәтижесінде оқушының өз ісіне сенімділігін, жауапкершілік сезімін, шығармашылық қабілеттілігін қалыптастыру мақсатын жүзеге асыруға жағдай туғызатын оқытудың инновациялық негізгі түрлері анықталады. Оқу- тәрбие үрдісінде қолданылып, айтарлықтай нәтиже беріп жүрген жаңа педагогикалық технологиялар мыналар:дамыта отырып оқыту әдістемесі (Л.Занков, В.Давыдов,Репин, Левин); оза отырып оқыту (С.Лысенкова); іс- әрекетті бағалау (Шаталов); саралап оқыту; шоғырландырып қарқынды оқыту жүйесі, деңгейлік

тапсырмалар арқылы дамыта оқыту; жобалап оқыту технологиясы, мәселелік оқыту және дистанциялық технология.

Сонымен қатар қайырымдылық Сорос қорлары өздерінің бұл аталмыш бағдарламасын дамытуға және таратуға өз келісімдерін берген.Әсіресе, гуманитарлық пәндерге қолдануға өте тиімді бұл бағдарламаның ғылыми негізі ретінде Л.С.Выготский, Ж.Пиаже, Д.Дьюи еңбектері алынған.

Бүгінде ұстаздар мен ғалымдар Дьюидің еңбегін білімнің заман талабына сай сұрақтарына теориялық жақсы негізделген жауаптар беруімен емес, біздің еліміздің оқытуымыздың оқушысы болуға шақыруынан көреді. Жоба мұғалімдердің жауапты сабақтан сабаққа, тұрақты түрде өздерінің ізденуіне мүмкіндік береді.

Сын тұрғысынан ойлау- сынап қарау емес, оқушының шындалған ойлау әрекеті. Сынып оқушылары топпен жұмыс істеу арқылы өзара пікірлесіп, ұтымды жауаптарды тауып айтуға үйренеді. Сұрақтарға тынымсыз іздене отырып, өз ойын айтуға, дәлелдеуге мүмкіндік алады. Оқушы санасына сәуле себер түсінік пен ұлағатты ұғымды қалыптастырып, білімді жүйелі түрде меңгеруіне және жеке оқушының қабілетті деңгейлерін дамытуда "Сын тұрғысынан ойлауды дамыту" жобасының ерекше екендігін сабақтарда қолданудан байқауға болады.

Бұл жобаны оқытудағы үш маңызды нәрсе:

1.Сапалы білім

2.Шығармашылық қабілеттерін арттыру

3.Уақытты ұтымды пайдалану.

Осы жобаны оқыту процесінде жақсы оқушының үш түрлі артық қасиеті байқалады:

1.Зеректігі

2.Зейінділігі

3.Қызығушылығы (ойын толық жеткізу)

Оқушыны ойландыру үшін жасалатын тиімді әдістер:

1.Сұрақты нақты, дәл қою.

2.Қызықтыра білу.

3.Шығармашылық жұмыс.

Бірінші сынып оқушысын мектеп өміріне енгізудің өзі таңдаулы технология мен асқан шеберлікті талап етеді.Баланың мектепке келгенге дейін "Мен бәрін де мектептен үйпенемін" -деген үмітін ақтау мұғалімнің қатысуымен жүзеге асады.Бұл жауапты кезеңдегі ең басты шаруа- баланың сауатын ашуы, тілін сындыруы. Яғни, өзінің ойын толық айтумен қатар оқуға, жазуға үйренуі.Сауат ашудың негізгі мақсаты - оқушыда оқу мен жазу дағдысының негізгін қалау, оқушыларда сөздің дыбыстық құрылымы туралы

түсінік қалыптастыру, әріп таныту,буындап,сөзді тұтас, сөйлемді түсінікті, мәтінді мәнерлі оқуға үйрету, сауатты, көркем жазу негізін қалыптастыру, сөйлеу тілін дамыту. Оқушыларға ғылым негізін үйретіп, адамгершілікке тәрбиелейтін мектеп ішіндегі негізгі тұлға- мұғалім. Өйткені ол мектеп есігін ашқан баланың мәдениетті, қажырлы және табанды етіп қалыптастырады. Мұғалім сынып оқушыларының толық үлгерімі жолында күш-жігерін салып, еңбек еткенде ғана, бұл міндеттерді орындай алады. Ондай мұғалім өзінің барлық білігі мен білімін бүкіл оқу-тәрбие ісін дұрыс ұйымдастырып, тиімді жүргізуге жұмсайды. Мұғалім оқытып жүрген оқушысына әрқашан жаны ашып, қамқорлық жасап отырады. Сабаққа мұғалімнің ұқыпты даярлануы мен сабақты сапалы өткізуінің жолдары мен әдістері дұрыс таңдай білу керек. Бірінші сынып оқушыларын оқуға тек ойынмен ғана қызықтыруға болады.Ойын ойды қозғайды.Сауат ашу кезеңіндегі ойынның маңызы зор.Оқушының әр қадамы ойынмен ғана алға

жылжиды, дамиды, жетіледі.Дидактикалық ойындар арнайы мақсатты көздейді.Мұндағы ойынның мақсаты- бағдарламада анықталған білім,білік және дағдылар жайында түсінік беру, оларды қалыптастыру, қайталау және пысықтау.

Ойын кезінде баланың ортамен қарым- қатынасы кеңейіп, таным қабілеті артады, мінез-құлқы қалыптасады.Ойынды ұйымдастыру мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен шығармашылық ізденісіне тікелей…