10 сыныпқа арналған батырлар жырындағы көнерген сөздер

Батырлар жырындағы көнерген сөздер

Кіріспе бөлім Эпитет-бір заттың айрықша сипатын, сапасын анықтау үшін қолданылатын бейнелі сөздер. Мұндай бейнелі сөздер “Қобыланды батыр” жырында да кеңінен қолданылған. Батырдың ерлігін, түр-тұлғасын, сүйген жарының, жан серігі болған тұлпардың, қару-жарақтың батыр үшін маңызын, қадір-қасиетін ашық та айқын етіп көрсетуде эпитеттердің рөлі ерекше. Жырдағы эпитеттерді мынадай топтарға топтастырдым: 1.Сұлулыққа байланысты эпитеттер; 2.Киім атауларына байланысты эпитеттер; 3.Жылқы атауына байланысты эпитеттер; 4.Қару-жараққа байланысты эпитеттер; 5.Түр-түске байланысты эпитеттер. Менің жобамның мақсаты- осы жырдағы эпитетті сөз қолданысын айқын да ашық көрсету. Оқушыларға “Қобыланды батыр” жырында эпитеттер кеңінен қолданылғанын дәлелдеу болмақ. Негізгі бөлім 1.Сұлулыққа байланысты эпитеттер. Адамның мінезін, оның жақсы қасиеттерін сипаттауда әр қырынан көрінетін эпитеттер:арқаңды жапқан қолаң шаш, құмырсқа бел, қобаған мұрын, қой көзді, талма бетті, нұр жүзді т.б.Мысалы: “Алтын иек, ақ тамақ, Көтеріп басын сөйлейді” дегендегі эпитеттер Құртқаның портретін, сыртқы келбетін сипаттайды. Жырдағы сырлы есімдердің бірі- Құртқа. Оның жырдағы эпитеті- қыз: “Үйдемісің қыз Құртқа, Түздемісің

дегенге келетіндей. Қазақтарда қыз балаға “білгішсімей отыр” деп тежеу айтқанда “мыстансыма” дегені сияқты Құртқа есімі де “жас болса да бәрін білетін қыз” дегендей терең мағына береді. Қазақ тілінде құртқа сөзіне тұлғалық жағынан кәрі-құртаң дейтін қос сөздің екінші сыңары ғана сырттай ұқсайды. Егер қарт түбірінің әрідегі нұсқаларының бірі құрт түрінде айтылатындығын ескерсек, онда кәрі- құртаң дегендегі құртаң қазіргі тіліліміздің “қартаң” сөзінің бір кездегі сәйкесімі деп айтуға болады. 2.Киім атауларына байланысты эпитеттер. Эпоста кездесетін ноғай бөрік, кәмшат бөрік,сусар бөрік, айыр қалпақ, алтын қалпақ, дулыға тәрзді баскиім атауларына қатысты эпитеттер неше түрлі сипатта көрініс тапқан. Мысалға алатын болсақ, ноғайша тігілген бөрікті ноғай бөрік деп атаған. Оған: “Тайбурыл атқа мінеді, Ноғай бөркін киеді” деген жыр жолдары дәлел болады. Ақ сауыт- көз-көз етіп темір сымнан тоқылатын батырлар киімі. Ақ сауыт- асыл, таза, қоспасыз (болат, құрыш, алмас т.б. металл жайында). Жырдағы ақ сауыттың түсін емес, оның тазалығын, асылдығын аңғартады. 3.Жылқы атауына байланысты эпитеттер. Таза күмісті сымға тартып, жіңішке жіптей етіп созып зерлеген бұйымдардан аса бір әдемілікті, сұлул