А. Байтұрсынұлы қазақ терминологиясының негізін салушы

ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ТЕРМИНЖАСАМ ТАРИХЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ А. БАЙТҰРСЫНҰЛЫНЫҢ ОРНЫ

А. БАЙТҰРСЫНҰЛЫ - ҚАЗАҚ ТЕРМИНОЛОГИЯСЫНЫҢ НЕГІЗІН САЛУШЫ

Қазақ тілінің терминжасамдық тарихында өлшеусіз еңбек еткен ғалым - А. Байтұрсынұлы. Әр ғылым саласының дүниеге келуінде екі түрлі бастама болады. Пікірді дүниеге келтіру, яғни жол салу. Пікірді бірінші болып айтып өткен ғалым, я ғалымдар жол салушы (родоначальник) болады. Олар жаңа ғылыми ойды айтып кеткенімен, оны жүйеге келтірмеген, жаңа пікірді ғылыми айналымға ереже, шарт, принцип ретінде ендірмеген, бірақ жаңа ғылыми ойды бірінші болып атап, көрсетіп, мысалдап кеткен (пионерство). Пікірді ғылыми ұғым ретінде жүйелендіру, қалыптастыру. Ғылыми пікірді ғылыми айналымға ендірген, оның ережелерін, шарттарын, принциптерін жасаған ғалым я ғалымдар негізін салушы, қалыптастырушы (основоположник) болады. Ғылыми саланың қалыптасуын осы, екінші түрдегі ғалымдар жасайды, себебі олар дүниеге жаңа ғылыми бағыт алып келеді. Ол ғылыми бағыттың өз ұғымдары, ол ұғымдардың атаулары (терминдері), қолдану саласы мен қолдану деңгейі, қолдану үлгісі, жасалу моделі, стилистикалық қасиеттері, семантикалық құрылымы анықталынады.

А. Байтұрсынұлы қазақ терминологиясының тарихында осы мәселелерді шешіп, дүниеге нақ ғылыми, ғылыми-әдістемелік ұғымдар мен терминдерді алып келген, солардың көпшілігін бірінші болып өзі атап, содан соң ғылым саласына, білім беру саласына ендірген, жүйелендірген. Сонымен, А. Байтұрсынұлы - қазақ терминологиясының әрі жол салушысы, әрі негізін қалаушысы. А. Байтұрсынұлы қазақ терминологиясының жол салушысы ретінде жалғыз емес, себебі А. Байтұрсынұлына дейін де, А. Байтұрсынұлының заманында да қазақ тілі терминологиясы саласында қызмет еткен қазақ зиялылары болған. Бірақ қазақ тіліндегі терминологияның негізін қалаушы, негізін салушы ретінде дара тұлға. А. Байтұрсынұлы терминнің негізгі екі түрлі жолмен жасалатынын жақсы игерген (термин - ұғымды атайтын сөзден жасалады; термин - затты атайтын сөзден жасалады). А. Байтұрсынұлының жасаған терминдері тіл, әдебиет, әдістеме ғылымдарына арналған соң, олар ұғымның аты негізінде жасалған.

А. Байтұрсынұлының терминологиялық мұрасында терминжасамның осы екі негізгі жолы бірін-бірі қиып өтпеген. Яғни, Ахмет Байтұрсынұлы термин жасағанда, ең алдымен, қазақ халқының жалпылама (абстракциялық) ойлау қабілетінің мүмкіншіліктерін пайдаланған, себебі қазақ пәлсапасында, қазақ менталитетінде жалпылама ұғымдық категория басым.

ХХ ғасыр басындағы қазақ терминологиясының дамуы мен Алаш зиялыларының ұлттық ғылым тілін қалыптастырудағы рөлі туралы сөзді Ахмет Байтұрсынұлынан бастайтындығымыздың себептерін нақты тілдік-тарихи деректерге негіздей отырып айта алсақ қана біз ғалым мұрасының қадіріне жетіп, оның озық ойлары мен терминжасам тәжірибесін қажетімізге жарата аламыз. Ол бастаған жолды жалғастырып, ғылым тілін дамытудағы ол қалыптастырған лингвистикалық дәстүрді сабақтастыру мүмкіндігіне ие боламыз. Сол себептен де А.Байтұрсынұлы мұрасына аса мұқият қарап, оған әр қырынан үңіліп, жан-жақты зерделеу – қазақ тіл білімінің кешегі тарихы үшін ғана емес, оның алдағы уақыттағы дамуы үшін де қажет іс. Қазақ тілінің терминологиялық қорының қалыптасуына негіз болған басты көз ұлт тілінің өз байлығы екендігі сөзсіз. Оның бастауларын әріден, түркі тілдерінен, төл тіліміздің тармақталып дербес даму тарихымен байланыста қараған жөн. Бұл терминология тарихын диахронды зерттеу барысында зерделенетін мәселелер. Ал бүгінгі қолданыстағы арнаулы лексикамызды құрайтын жекелеген сөздердің терминдік мәнде жұмсала бастауын Абайдың қара сөздерінен, XIX ғасырдың екінші жартысында шыққан кітаптар мен осы кезеңде басылып тұрған «

Бұл істің басында кімдер тұрды дегенге келер болсақ, сол кезеңде қазақ тілінде алғашқы оқулықтар, оқу құралдары мен түрлі деңгейдегі ғылыми және ғылыми-көпшілік еңбектер жазған А.Байтұрсынұлы, Е.Омарұлы, X.Досмұхамедұлы, М.Әуезов, Ж.Күдерин, С.Қожанұлы, М.Дулатұлы, М.Жұмабайұлы, Ж.Аймауытұлы, Н.Төреқұлұлы, Қ.Кемеңгерұлы, Ғ.Қараш, К.Жәленов, Т.Шонанұлы сияқты қазақ зиялыларының есімдері аталуға тиіс.Осы аталған авторлардың әрқайсысының қазақтың ғылым тілінің, салалық терминологияның қалыптасуына өзіндік үлестерін қосқандығы дау тудырмайды. Оған аттары аталған зиялылардың қазақ тілінде жазған еңбектерінде кездесетін ғылыми атаулар куә бола алады. Соған қарамастан, олардың арасынан А.Байтұрсынұлының есімін ерекше атаған орынды.Кезінде М.Әуезов, Е.Омарұлы, С.Сәдуақасұлы, М.Дулатұлы, С.Сейфуллин, Т.Шонанұлы сияқты қазақ зиялылары негізін қалаған ахметтану ілімі араға алпыс жылдан астам уақыт салып барып жалғасын тауып отыр. А.Байтұрсынұлы ақталғаннан бергі он бес-жиырма жыл уақыт ішінде ұлы тұлғаның соңына қалдырған еңбектері әртүрлі қырынан зерттеле бастады. Бұл істен тілші ғалымдар да шет қалмай, өз үлестерін қосып келеді. Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Ө.Айтбаев, М.Жүсіпов, т.б. ғалымдардың жар

А.Байтұрсынұлының ғылыми терминологияны қалыптастыруға қосқан үлесін ғалымның жекелеген немесе бір топ терминдердің ғана авторы емес, бірнеше ғылым саласының терминдер жүйесінің негізін қалағанын аңғаруға болады.

Ең алдымен, А.Байтұрсынұлы – қазақ тіл білімінің терминологиясын жасаушы. Кез келген ғылымды оқып білу, меңгеру немесе оны өзгелерге үйрету сол ғылым саласында қолданатын арнаулы ұғым атауларынсыз мүмкін емес. Қазақ тіл білімінің негізін қалаушы ғалым ретінде А.Байтұрсынұлы осы ғылым саласындағы негізгі ұғымдарды және олардың өзара байланысын анықтап, яғни қазақ тілінің табиғатын көрсететін ұғымдар жүйесін түзумен қатар, сол ғылыми ұғымдардың атауларын да жасаған.

ХХ ғасырдың бас кезі қазақ терминологиясының қалыптасуындағы айрықша кезең болып табылады. Бұл кезең 1910-1930 жылдар аралығын қамтиды. Өйткені дәл осы мерзім аралығында қазақтың білікті ұлттық кадрлары қалыптасып, білім беру мен ғылымды ұлт тілінде дамытудың негізі берік қаланған. Аталған уақыт ішінде ғылымның әр түрлі салалары бойынша жазылған А.Байтұрсыновтың, Ш.Құдайбердіұлы, Х.Досмұхамедұлы, Ж.Күдерин, М.Дұлатұлы, М.Жұмабайұлы, Ж.Аймауытұлы, С.Қожанұлы, Е.Омарұлы,Т.Шононов, Н.Төреқұлов, Қ.Жәленов сияқты қазақ зиялыларының еңбектері жарық көрді.

Ғылымның көптеген салалары бойынша қазақ тілінде төл оқулықтардың жазылуы және өзге тілдерден аударылуы салалық терминологияның қалыптасуына жол ашты. Сол кезеңде термин жасаудың белгілі бір орныққан дәстүрі, басшылыққа алатын тұрақты принциптері болмағандықтан, ондай күрделі міндеттерді атқару ісі қазақ оқымыстыларына жүктелді.

Мұндай зор міндетті атқаруда қазақ зиялыларының арасында А.Байтұрсыновтың орны айрықша болды. Қазақ тілін талдап-тануда да А.Байтұрсыновтың еңбегін және бip тұрғыдан ерекше атау керек: ол — термин жасаудағы ic-әрекеті. Ол жүздеген тіл, әдебиет және жалпы мәдентке қатысты терминдерді жасап, оларды қолданысқа енгізе отырып, өз замандастарына ана тілінде термин жасаудың үлгісін көрсете білді. Ұлы жазушымыз М.Әуезов сөзімен айтқанда, өзі өмір сүрген дәуірде қазақ халқының «рухани көсемі» атанған дара тұлғаның термин шығармашығындағы ісі өзгелерге де өнеге бола отырып, ғасыр басындағы бүкіл термин жасау просінің бағытын белгілеуге негіз болды десек артық айтқандық болмайды. А.Байтұрсыновтың қаламынан туған тіл, әдебиет терминдері сөзжасамның түрлі тәсілдерін пайдалану арқылы жасалған.

А.Байтұрсынов метафорлау тәсілімен жасаған терминдердің арасынан шақ, рай, шырай дерексіз ұғымдардың атауларын да кездестіруге болады. Жалпы ғалымның термин шығармашылығындағы қарастырып отырған тәсілін пайдалану арқылы туындаған терминдердің іштей екіге жіктеуге болады: Олардың бір тобы- жалпы қолданыстағы сөздердің мағынасын метафорлау жолымен, екінші- сөз мағынасын нақтылау арқылы терминдік мағына жүктеу жолымен жасалған.

Ғалым қазақ тілі фонетикасы мен грамматикасына қатысты категориялардың, әрқайсысына қазақша термин ұсынды. Осы күнгі қолданып жүрген зат eciм, сын eciм, eтістік, eciмдitc, одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, сөйлем, қаратпа сөз, қыстырма сөз, леп белгісі, сұрау белгісі деген т. т. сан алуан лингвистикалық ғылыми терминдердің баршасы Ахмет Байтұрсыновтікі. Бұлардың барлығы дерлік қазақ сөзінің не байырғы мағынасын жаңғырту (өзгерту), не жаңа тұлғадағы сөз жасау арқылы дүниеге келген атаулар, көбі жасанды сөздер. Сонылығына, жасандылығына карамастан, әркайсысы сол өзі атап тұрған тілдік категорияны дәл білдіретін термин («пән сөзі») болып шыққан. Бұлардың өте сәтті жасалғандарын күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқан өміршеңдігі дәлелдейді.

Қазіргі кезеңде ұлт тілінде термин жасаудың жанданып отырғаны белгілі. Көптеген жаңа терминдер жасалынып қолданысқа көше бастады. Бұл ұлт тілінің ғылым саласындағы қызметін атқара бастауының бір көрінісі. Рас, жасалып жатқан терминдердің бәрін бірдей мінсіз деп айта алмаймыз. Олардың ішінде терминологиялық жүйе мен терминдерге қойылатын талаптарға жауап бере алмайтындарының да бар екені даусыз.Ондай терминдердің қолданылуына жол бермеу дұрыс.

Ал сәтсіз терминдердің жасалу себебіне келсек, ол-термин жасаушының терминге қойылатын талаптарды білмеуінен, тілді дұрыс пайдалана алмауынан, ұғымдар жүйесінің өзіндік ерекшелігін ескермеуден, тәжірибесіздіктен немесе жауапкершілікті сезінбеуден туындайтын әрекет. А.Байтұрсынов айтқандай, тілді жұмсай білу, сөзден сөз жасап шығару екінің бірінің қолынан келе беретін жұмыс емес.

Сонымен, ХХ ғасыр басында-ақ, А.Байтұрсынов терминология мәселесіне қатты назар аударған. Ол тек тіл білімі саласы емес, әдебиеттанудың да көптеген терминдерін жасағаны мәлім. Бұлар да өте сәтті шыққан қонымды атаулар болды. Сондықтан олар да күні бүгінге дейін қолданыс тауып келеді Tiпті ұмыт болған кейбіреулері қайтадан өмipгe келтіріп отыр. Ғылымның тек осы eкi саласы емес, жалпы мәдениетке, тарихқа қатысты әлеуметтік терминдердің де көпшіліг Байтұрсынов қаламынан туып, қазір авторы ұмытылып, жалпы халықтық сөздер болып кеткенін де айту керек.

А.Байтұрсынов жасаған тіл білімінде қолданылатын бастауыш терминіне арнаулы сөздікте «баяндауышмен тікелей байланысып, кім? Не? Деген сұрақтарға жауап беруші сөйлемнің басты мүшесі» деген анықтама берілген болса, қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде осы термин негізінде жасалған бастауыш сөзінің екінші мағынасы «мектеп, партия, комсомол ұйымдарының ең төменгі, алғашқы сатыс» деп түсіндірілген.

Ең алдымен, А.Байтұрсынов - қазақ тіл білімінің терминологиясын жасаушы. Кез келген ғылымды оқып білу, меңгеру немесе оны өзгелерге үйрету сол ғылым саласында қолданылатын арнаулы ұғым атауларынсыз мүмкін емес. Қазақ тіл білімінің негізін салушы ғалым ретінде А.Байтұрсынов осы ғылым саласындағы негізгі ұғымдарды және олардың өзара байланысын анықтап, яғни қазақ тілінің табиғатын көрсететін ұғымдар жүйесін түзумен қатар, сол ғылыми ұғымдардың атауларын да жасаған.

А.Байтұрсыновтың 1912 жылы Орынборда жарық көрген «Оқу құралында» өзінен буын, дыбыс, нүкте, дауысты дыбыстар, жарты дауысты дыбыс, дәйекші, жіңішкелік белгісі, хәріп сияқты терминдерді ұшыратуға болады. Ал 1914-1915 жылдары және одан кейінгі жылдары 1928 жылға дейін бірнеше дүркін басылып тұрған «Тіл-құрал» оқулықтарында әбден қалыптасып, бүгінгі күнеге дейін қолданылып жүрген және қолданыла беруге тиісі зат есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу, қосымша ,жалғау сияқты жүздеген терминдердің кездесетіні белгілі.

Сызықша, есімше, жалғаулық, бастауыш, баяндауыш, анықтауыш, толықтауыш, сұраулық, көсемше, оралым,т.б

Сөйлемдердің синтаксистік топ болып бірігуін «оралым», «қайшы оралым» деген сияқты түрлерін ажыратып көрсетеді. Мұнда ең басты айтатын нәрсе - А.Байтұрсынов бір топ терминдерді ғана емес, бүкіл бір ғылым саласындағы арнаулы ұғымдарды атаулар жиынтығын, дәлірек айтқанда, терминдер жүйесін жасаған.

А.Байтұрсынұлының сөзжасам тәсілдерін анықтаумен қатар ол тәсілдерді термин жасауда пайдаланудың жарқын үлгісін көрсеткендігін оның қадамынан туындаған жүздеген терминдері дәлелдейді. Мәселен, ғалымның жұрнақ, жалғау, буын, тармақ, мүше - осылар сияқты терминдері семантикалық тәсілмен жақша, сызықша, көсемше есімше,т.б. сияқты терминдері морфологиялық тәсілмен, дауыссыз дыбыс, қатаң дыбыс, ұяң дыбыс сияқтылары синтаксистік тәсілмен жасалған. Сөз тұлғаларын А.Байтұрсынов беске бөледі: түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, қосалқы сөз, қосымшалар. Сөздерді мағынасына қарай тоғыз тапқа бөледі: зат есім, сын есім, сан есім, үстеу, одағай,…