А. Байтұрсынұлының терминжасамдық мұрасы туралы мақала

А.БАЙТҰРСЫНҰЛЫНЫҢ ТЕРМИНЖАСАМДЫҚ МҰРАСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Әр ғылым саласының терминологиясы – тек терминдер тізімі (жиынтығы) емес, бұл нақты ұғымдар жүйесінің семасиологиялық көрсеткіштері, ал се-масиологиялық көрсеткіштер сол саланың ғылыми дүниетанымын бейнелейді. А.Байтұрсынұлы жасаған терминдер семасиологиялық көрсеткіштер (белгілер, таңбалар) ретінде қалыптасты: тіл білімінің, әдебиет теориясының, әдістеменің т.б. салалардың ғылыми дүниетанымын бір ғасырға жуық уақыттан бері бейнелеп келеді (дыбыс, жуан дыбыс, жіңішке дыбыс т.б.). Терминнің дүниеге келуі – ғылыми абстракцияның нәтижесі, яғни жалпылама ұғым – ғылымның негізі[45]. Ғылыми абстракция тек ғылыми ізденістер негізінде пайда болып, қалыптасады. А.Байтұрсынұлы осы мәселеге ерекше көңіл бөлген, сондықтан Ахмет Байтұрсынұлы жасаған терминдер – әрі айқын, әрі нақты, әрі семасиологиялық дәлдікке құрылған. А.Байтұрсынұлы өзінің терминжасамдық шығармашылығында жалпы терминологияға да, термин-дер номенклатурасына да арнап терминдер жасады. Мәселен, Ахмет Байтұрсынұлының тіл, сөз жүйесі, сөйлем жүйесі тәрізді атаулары жалпы терминологияға жататын болса, дыбыс, жуан дыбыс, жіңішке дыбыс атаулары фонетиканың терминдік номенклатурасына жатады. А.Байтұрсынұлы жасаған терминдер семасиоло

Тілді қарым-қатынас құралы ретінде қолдану деңгейі (тілді білу деңгейі) қоғам мүшелерінің бәрінде бірдей емес екені белгілі. Қоғамның басым көпшілігі тілді тілдесім деңгейінде ғана біледі, яғни сол тілде қарым-қатынас жасайды (сөйлесім, тыңдалым, жазылым, оқылым). Ал қоғамның келесі бір әлеуметтік тобы тілді тек қарым-қатынас құралы ретінде ғана емес, сол тілде сол тіл туралы ізденістер жүргізу үшін де қолданады. Басқа сөзбен ай-татын болсақ, сол тілде сол тіл туралы ғылыми тілдесімдік қызмет жасайды. Тілдің құрамынадағы осы тілді «метатіл», «метатілдесім» дейді. «Тіл білімі сөздігінде» метатілдің түсіндірмесі былайша беріледі: «Метатіл (грек meta – арқылы, кейін) ... тіл – құрал көмегімен объекттілдің сипатталуы...» [47, 220]. Біз бұл түсіндірмеге «жүйелендіру сөзін де қосар едік, себебі метатіл тек сипаттамайды, жүйеге де келтіреді. Сонымен, тілдің құрамындағы бұл тілді (метатілді) арнайы тіл, «екінші қатардағы» тіл десек те болады [48, 232], себебі бұл тілдің құрамында тілді ғылым саласы ретінде зерттеп сипаттайтын, жүйелендіретін, осы салада қолданылатын тіл бірліктері – терминдер (сөздер, сөз тіркестері) болады.

Метатілдің, метатілдесімнің түрлері өте көп. Мысалы, тілтанымның метатілі, математиканың метатілі, геологияның метатілі.

Метатіл – жалпы терминологияның тармағы [49]. Солай бола тұра, әр қо-ғамдық-әлеуметтік сала метатілінің құрамында бірнеше метатіл болады. Мәселен, қазақ тілтанымының метатілі бірнеше түрден (метатілдерден) құралады: жалпы тілтанымдық метатіл, фонологиялық және фонетикалық метатіл, лексикологиялық метатіл, морфологиялық метатіл, синтаксистік метатіл, стилистикалық метатіл т.б. Енді осы метатілдердің құрамында да бірнеше метатіл болады. Мысалы, қазақ тілі дыбыс жүйесі метатілінің құ-рамын төмендегі метатілдер құрастырады: фонологиялық метатіл, фоне-тикалық метатіл, артикуляциялық метатіл, акустикалық метатіл, сингар-мониялық метатіл, интонациялық метатіл т.б. Осы орайда метатілдің өзі іштей бірнеше «диалектілерге және «идиалектілерге» бөлінеді деуге болады [50, 4]. Осыны ескере отырып, О.С.Ахманова метатіл ұғымының ауқымы терминология ұғымының көлемінен әлдеқайда кең екенін айтады [51, 5], себебі метатіл лингвистикалық сөз қолдануды кең мағынада түсінеді [52, 6]. Біздің ойымызша, О.С.Ахманованың былай деуінің негізі төмендегі пікірде: метатіл иесі (мысалы, фонолог) тілді екі түрлі әлеуметтік қолданыста пайдаланады: жалпы қарым-қатынас мақсатында және арнайы (фонологиялық) қарым-қатын

Ахмет Байтұрсынұлы өзінің еңбектерінде метатіл, метатілдесім, объект-тіл т.б. терминдерді қолданбаған. Оның себептері көп. Мысалы:

а) ұғымдары болғанмен, кейбір терминдер ол кезде әлі пайда болмаған еді; ә) ХХ ғасырдың бірінші ширегіндегі жалпы тіл білімінің және қазақ тіл

білімінің деңгейі қазіргі деңгейдегідей емес еді;

б) Ахмет Байтұрсынұлының термин жасауда көздеген негізгі мақсаты – ағартушылық, оқыту, ғылыми білімді беру, жеткізу еді т.б.

Ахмет Байтұрсынұлы өз еңбектерінде осы лингвистикалық ұғымдарды атамаса да, толық қамтыған. Мысалы:

1. а) тілтаным терминологиясы, ә) әдебиеттаным терминологиясы, б) әдіс-темелік терминология;

2. а) фонетикалық терминология (метатіл); ә) синтаксистік терминоло-гия (метатіл) т.б.

Бұл жағдай Ахмет Байтұрсынұлының (ғалым ретінде) зерттеу объек-тісінің (тілдің), біріншіден, екі түрлі өмір сүреді деп түсінгенін дәлелдейді: а) тіл, ә) тілдесім (дихотомия язык и речь); екіншіден, тілдесімнің төрт түрі болатынын ажыратқан, себебі оқушыларға арналған жаттығуларының құрамында сөйлесімдік те, тыңдалымдық та, оқылымдық та, жазылымдық та жаттығулар бар.

Ахмет Байтұрсынұлы – жалпы тіл мен метатілдің парқын кеңінен ұққан ғалым, себебі метатіл бірліктерін (терминдерін) жасаған (дыбыс, жуан ды-быс, жіңішке дыбыс; сөйлем, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, салалас сөйлем, сабақтас сөйлем). Сондықтан ол мамандардың тілді екі мақсатта қолдану керек екенін де терең түсінген: а) жалпы қарым-қатынас мақсатында; ә) ар-найы қарым-қатынас мақсатында (мысалы, фонологиялық қарым-қатынас мақсатында). Сонымен, Ахмет Байтұрсынұлы тіл және тілдесім, тіл және ме-татіл ұғымдарын, терминдерін имплицитті түрде жоғары деңгейде қолданған. Тіл білімінің, я болмаса басқа да ғылым саласының метатілінің шыңы

– сөз тіркестерінен жасалған терминдер (терминдер тіркесі). Терминдер тіркесі, яғни күрделі терминдер ғылым саласының тек сөзжасамдық ғана емес, сөзтіркесімдік те ерекшеліктерін сипаттайды. Терминдік тіркестер ғылым саласының (біздің жағдайда тілтанымның) метатілінің толық қа-лыптасқандығын дәлелдейді. Ахмет Байтұрсынұлының терминжасамдық мұрасында сөз тіркестерінен жасалған ғылыми терминдер үлкен орын алады. Мысалы: жуан дыбыс, жіңішке дыбыс, дауысты дыбыс, дауыс-сыз дыбыс, жай сөйлем, құрмалас сөйлем; оқу құралы, қазақша алифба, сауат ашқыш... Сонымен, қазақ тілтанымының әдебиеттанымының, тілді оқыту әдістемесінің терминдері Ахмет Байтұрсынұлының ізденістерінің негізінде ХХ ғасырдың бірінші ширегінің өзінде-ақ биік ғылыми деңгейде қалыптасып үлгерді деуге болады[54, 262-268].

Әр ғылым саласының тек өзіне тән ерекшеліктері бар. Метатілдің қа-лыптасуы, қызмет атқару қасиеттері сол ерекшеліктерге тәуелді, сол ерек-шеліктердің көрсеткіші, жаршысы, себебі метатіл – семиотикалық белгілер (таңбалар) жүйесі. Басқаша айтқанда, метатілдің әлеуметтік, тілтанымдық қасиеті, сипаты бар. Мұндай метатіл, метатілдесім тіл білімінің әртүрлі салаларының, теорияларының ерекшеліктерін анықтайды, сипаттайды. Ахмет Байтұрсынұлы жасаған метатіл, метатілдесім қазақ тарихының жаңа дәуірінде қазақ ғылымын ғылыми-әлеуметтік салаларға байланысты жіктеді (тілтаным, әдебиеттаным, тілді оқыту әдістемесі).

Термин жасаушы маманға жаңа терминді дүниеге келтіру, терминжасамдық сөздікті жасаушы маманға бір мағынада қолданылып жүрген бірнеше синоним-терминдердің арасынан ең қажеттісін таңдап алу – көп уақытты, үлкен тәжірибені, теориялық және машықтық тапқырлықты талап етеді. Көп жағдайда мамандар өзінің білімі мен сезімталдығына, халықаралық ғылыми тәжірибеге сүйенеді, терминнің ғылыми қолданыстағы жиілігіне, басқа сөздіктердегі, оқу құралдарындағы орнына, сипатталуына көңіл бөледі. Мысалы, Н.М.Шанский лингводидактикатерминін орыс тілінің бір ізді сөзжасамдық моделіне (лингвостилистика, лингвотипология, лингвоконт-растивный) сүйеніп жасады М.Жүсіпұлы (М.Джусупов) сингармофонема, сингармовариант, сингармовариация т.б. терминдерді жасағанда, жалпы тіл біліміндегі фонография, фонометрия, фоностилистика сияқты терминдердің сөзжасамдық үлгісіне сүйенді [55, 90-104]. Ә.Жүнісбеков үндесім, үйлесім терминдерін жасағанда, қазақ тіліндегі асым, салым сияқты сөздердің жасалу жолын үлгі етті [56, 262-268].

Ахмет Байтұрсынұлы қазақ термині мен терминологиясын жасағанда, қазақ тіліндегі сөзжасам үлгілері ғылыми жүйеге келтірілмеген еді, термин-жасамдық сөздіктер жоқ, оқу құралдары өте аз еді. Ахмет Байтұрсынұлы барлық жағдайда, ең алдымен, өзінің жеке тәжібиресіне, сол салада ат са-лысып жүрген замандастарының тәжірибелеріне, содан соң орыс және басқа үндіеуропа мамандарының тәжірибелеріне, солардың тіл білімінің жетістіктеріне, сондай-ақ араб, парсы сөзжасам үлгілеріне сүйенді.

Ахмет Байтұрсынұлы жат тілдердегі терминжасамдық үлгілерді қазақ тіліне тікелей көшіре салмады, ең алдымен олардың ғылыми-әдістемелік бағытын зерттеді, жетістіктеріне талдау жасады. Мұның сыртында…