Абай қазақ поэзиясының биік шыңы туралы эссе

Абай- қазақ поэзиясының биік шыны

«Қазақтың бас ақыны-Абай Құнанбаев. Онан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ»-деп Ахмет Байтұрсынұлы ең биік бағасын берген Абайдың поэзиясы қазақ поэзиясының мұзарт шыңы екені сөзсіз. Дәлелдеуді қажет етпейтін бұл шындықты тағы бір қырынан талдап көрсем деп едім...

Қазіргі қазақ тілінде «Абайды оқы, таңырқа!» деген сөз жиі қолданылып жүр. Шынында да Абайдың қай шығармасын оқысаңыз да бүгінгі қазақ қоғамындағы әлеуметтік-тұрмыстық, саяси-әлеуметтік, адами құндылық т.б. мәселелерді қозғайды. Мәселені қозғап қана қоймайды, оның шешу жолын көрсетеді, темірқазық секілді адастырмай алып шығатын жарық жолды көрсетеді, жөн сілтейді. Мысалы:

Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап,

Әуре етеді ішіне қулық сақтап.

Өзіңе сен, өзіңді алып шығар,

Еңбегің мен ақылың екі жақтап-дейді ақын. Адам баласы бірі-біріне ақыл айтқыш, жөн сілтегіш. Біреуі дұрыс айтар, біреуі бұрыс айтар. Ақ-қарасын анықтай алмайтын жағдайлар болуы мүмкін. Ал бұдан шығатын жалғыз дұрыс жолды Абай тек адамның өзі деп айқын көрсетіп тұрған жоқ па?

Тағы да хакім Абай:

Әкесі ұрысса балаға, ол да - достық,

Баласы ұрысса әкеге, жараса ма?-дейді. Расында да сөз астарын түсінетін адамға осы екі-ақ ауыз сөздің бүгінгі күннің ең үлкен мәселелесін көрсетіп тұрғандығы түсінікті. Асқар тауы әкесін, ақ самайлы анасын сыйламай, дауыс көтеріп, зекіп, тіпті қарттар үйіне өткізіп жатқан масқаралық қазақ қоғамының азғындауының соңғы шегі деп білемін. Ал Абай осы өлеңінде мәселенің осыншама ушығып кетпеуіне жол сілтеп тұрғандай. Ақын шеберлігінің асқақ шыңы осынысымен де құнды.

Дана Абай:

Қыран бүркіт не алмайды, салса баптап,

Жұрт жүр ғой күйкентай мен қарға сақтап.

Қыран шықса қияға, жібереді

Олар да екі құсын екі жақтап,-дейді. Бір қараған адамға қаран мен қарғаны салыстырып суреттеу ғана сияқты. Ал астары терең ой салады. Алғашқы екі жолында балаға жөн көрсетсе, дұрыс тәрбие бере алса, ұрпағы үлгі бола алатын, кірпіш болып қалана алатын тұлға қалыптасатынын көрсетсе, ал келесі жолдардағы:

«Қыран шықса қияға, жібереді.