Абай шығармашылығын танытудағы Алаш еңбегі мақаласы

Ұлы Абай шығармашылығын танытудағы Алаш қайраткерлерінің еңбегі

Тілімізде «Ұлы» деген сөз бар, бұл сөз кез келген тіркеске қосақтала бермесе керек. Ұлы деген сөзді естісек, бірден Абай есімізге түседі. Ұлы сөзі тек осы Абайға үйлесетіндей. Елдің қаншама танымал тұлғалары болса да, Абайдай ұлылықтың үлгісі қазақ тарихында болмақ емес. Абай – қазақ классикалық әдебиетінің негізін қалаушы екені белгілі, абайтану тарихының ұшар басында, ең тамырында алаш зиялыларының үлесі жатқаны белгілі. Алаш зиялыларының негізінде Абайдың есімі ерекше сипат алды. Тарихта ең алғаш кітап шығару, баспа ісі мәселелерінің ХХ ғасырдың басында өрбігені белгілі, осы ретте Абайдың алғаш өлеңдер жинағы 1909 жылы жарыққа шыққаны да анық. Алайда оның жарыққа шығуына ерен үлес қосқан бірден-бір күш – алаш зиялылары тарапынан жүргізілген игі істер деп білеміз. Бірақ осы шығармалар жинағының шығуына мұрындық болған Алаш көсемі, ақсақалы – Әлихан Бөкейханов еді. Зиялылардың атын атауға болмайтын сұрқия саясаттың салдарынан арыстарымыздың еңбегі былай тұрсын, мұрағат, тарихи деректердің өзі миф болып көрінді. Алайда тұлға, индивид, жалпы зиялылық елдің аяулы ұлдары тұрғанда жойылмақ емес. Жалпы Абай мен Әлиханның шығармашылық байланысы, олардың өзара сырласуы туралы деректік мәл

Абай туралы келесі бір алаш зиялысының ерен еңбегі – Ахмет Байтұрсынұлының «Абай – қазақтың бас ақыны» атты мақаласы еді. Жалпы, Абайдың танытушы алғашқы еңбектер осы алаш зиялыларының арқасында қарыштап дамыды дейміз. Өйткені ХХ ғасыр басында Абай мұрасын жинап, бастырып, шығарудан бөлек, зерделеген, зерттеген еңбектердің рөлі ерекше. Әлі сауаттанып, оянып болмаған қазақ елі үшін сол кезде елді сілкіндіріп, «тұр-тұрлап» қайраттандыратын ұлдар, зиялылар шоғыры топтасты. Бұл да қазақтың маңдайына біткен, бірақ маңдайына сия алмай кеткен құбылыс болып еді. Бір кем дүние... Алайда саналы ғұмырында басын қауіп-қатерге тігіп, ұлттың ұлт болып қалыптасуына ерекше үлес қосып, өшкенді жандырып, өлгенді тірілтіп, соқырға таяқ ұстатқандай маржандай алдына барлық нәрсені тосты. Алаш зиялыларының тек шығармашылықпен қана емес, ағартушылық, педагогикалық, журналистік, ғылыми, саяси-әлеуметтік салалардың барлығын қатар ұстап, болашақта үлгере алмай қалатындай, соны алдын ала сезгендей, ерекше ыждағаттылықпен жасады. Осы ретте абайтану саласындағы келесі бір келелі еңбек дүниеге келіп, Абайдың есімі тағы жарқырай түсті. Ахметтің аталмыш мақаласы 1913 жылы «Қазақ» газетінің 3 бірдей нөміріне жарық

Бұл мақаланың ерекшелігі – Абай шығармашылығын Ахметтің толық меңгеріп, тұлғалық тұрғыда зерделеуінде. Ахмет Абайдың өміріне тоқтала отырып, оның күйшілік, әншілік, шешендік, ел билеушілік, ойшылдық, ағартушылық қасиеттерін баса назарға алады. Абайдың қазақ өлеңіне әкелген сыншыл реализм, философиялық, аксеологиялық, гносеологиялық ой-тұжырымдарына айрықша тоқталады. Ислам тұрғысынан алғанда да, Абайдың діни-философиялық ойларының қаншалықты терең екендігі белгілі. Алайда Ахмет Абайдың ислами көзқарастарын тікелей айтпаса да, ақындағы жан мен тән, «мен» мен «менікі» ұғымын талдау арқылы аңдату жасайды. Сөз соңында Абай шығармаларын таратуды жан ұшыра насихаттайды алаш қайраткері.

Алаш зиялыларының қай-қайсысын алсақ та, Абай шығармашылығына өзіндік үлес қосқан. Абайдың қайтыс болғанына орай алаш қайраткерлері кештер ұйымдастырып тұрғаны мәлім. Абай қайтыс болғаннан кейін оның шығармаларын ұлықтау мақсатында көптеген игі бастамалар жасалды. Мәселен, Ахмет Байтұрсыновтың шәкірті, педагог-ғалым, жас та болса бас болып жүрген қазақтың батыр қыздарының бірі – Нәзипа Құлжанова еді. Н.Құлжанова Абайдың қайтыс болғанына он жыл, туғанына 70 жыл толуына орай әдеби-танымдық кештер ұйымдастырып тұрады. Алаштану бағытын ұстанған сол кездегі жас өкілдер ретінде олар көптеген игі істердің басында жүрді. Басында ұйымдастырушы шынанақтай қыз жүрсе, қасында қолдау көрсетушілері де мықты болды. Олар – Нұрғали Құлжанов, Кәкітай, Турағұлдар, сонымен қатар бір топ алаш зиялылары. Нәзипа Құлжанов кешті өзінің орыс тіліндегі баяндамасымен ашып, бұл жерде де Абайдың ақындық әлемі тереңірек толғанылады.

Абай туралы сүбелі еңбектердің бірі – алаш арысы Міржақып Дулатовтың «Абай» атты 1914 жылы «Қазақ» газетіне жарияланған мақаласы. «Бүгін атақты қазақ ақыны марқұм Құнанбаев опатына дәл он жыл толды. Егер Абай қазақтан өзге оразды жұрттардың бірінің ақыны болса, сегіздегі баласынан сексендегі шалына дейін түгел атына қанық, сөзімен таныс болар еді, елі туғанына сүйсініп, өлгеніне тегіс күйінер еді. Опатына он, жиырма бес, елу, жүз жыл толған сайын бүтін жұрт ескеріп, матбұғаты қайнап, есімін мәңгіге шейін қалдыруға өшпес белгілер орнатып, құрметіне неше түрлі ізгі жайлар ашар еді» /5, 189/, - деп бастап, ақын мен оның халқы арасындағы байланыстың мүшкіл екендігінен бір хабар берсе керек. Алайда, осы алаш арыстарының арқасында, алаш зиялыларының сара жолының негізінде ұлы Абайдың аты ұлықталып, абайтану атты ғылымның тамыры жайылып, ұлы ақынымыздың аты әлемге мәшһүр.…