Адамгершілік мәдениетінің ғылыми-теориялық негіздері

АДАМГЕРШIЛIК МƏДЕНИЕТI ҰҒЫМЫНЫҢ

ҒЫЛЫМИ-ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ Автор: Ерлан Русланұлы Баймағамбетов

Қазақстан Республикасының Конституциясында Қазақстан халқының дүниежүзілік қоғамдастықтың ажырамас бөлігі екендігін, адам құқы мен бостандығын танитындығын, демократиялық қоғам мен құқықты мемлекет құруға бекем бел байлағандығын, азаматтық татулық пен ұлтаралық келісімді қамтамасыз ететіндігі көрсетілген. Қазіргі жаңалық кезеңінде біздің қоғамымыздың ілгерілеу процесіндегі адам факторын жəне оны жандандыру, өмірінің барлық жақтарын жаңарту жағдайында бала тəрбиесінің мəні мен оның проблемаларын күрделендіріп отыр.

Жас ұрпаққа адамдар арасындағы қарым-қатынас, адамгершілік, ізеттілік, сыпайлық, еңбек, дене, эстетикалық, сондай-ақ экономикалық, құқықтық, кəсіби жəне діни тəрбие беру бір-бірімен тығыз байланыста жəне өзара тəуелділікте жүзеге асырылуы тиіс. Тəрбие берудің бұл түрлерінің əр қайсысының өзіндік мазмұны, өзіндік бағдары, өзіне тəн қызметі бар.

Бүгінгі күнде болашақ ұрпақ тəрбиесі ұлттық мұраттар мен дүниежүзілік рухани бай қазынадан нəр алумен ұштастырылып жүргізілуі талап етіледі. Біздің қоғамның тəлім- тəрбие тəжірибесі көп жылдар бойы бір жақтылықпен жүргізіліп келді. Жалпы азаматтың құнды ұлттық сана-сезімнің дамуына, рухани, мəдени байлықты, ұлттық тəрбие мен бай мұрасын игеруге көңіл бөлінбеді. Мұның өзі жас ұрпақтың басым көпшілігінің өз халқының тарихын, тілін, дінін, əдет-ғұрпын, салт-санасын, ұлттық дəстүрлерін жете білмеуіне əкеліп соқты. Сондықтан соңғы жылдары əлемдік, отандық, ұлттық негізінде білім, тəрбие беру міндетіне сай республикамызда ондаған жаңа концепциялар, тұжырымдар жəне заң қабылданды.

Қазақстан Республикасының Білім беру туралы заңында: “үйелмен қалыптасып келе жатқан жеке адамның үйлесімді дамуы, оның қоғамға сай болуы, ұлттық жəне азаматтық қазыналардан нəр алуы үшін жауапты болады” деген.

Оқушының жан-жақты дамуына бағыт-бағдар берушi – мұғалiм, сол себепті бастауыш бiлiмнiң мемлекеттiк стандартында оқушыларды ғылымдар негiзiмен таныстырып қою мақсаты емес, баланың жалпы ойын дамыту, қажеттi тəрбие берiп, оны тəжiрибеде қолдана бiлу үшiн өздiгiнен жұмыс iстеуге, қажетті тəрбие беріп, адамгершiлiк мəдениетiн қалыптастыру талап етiледi.

Орта мектептiң бастауыш сыныбы кезеңi баланың қай жағынан болсын ең қарқынды дамитын кезеңi болғандықтан бүгiнгi заманның педагогикалық, психологиялық зерттеулерiнiң анықтауына сүйене отырып, төмендегі ғалым-педагогтардың ғыдыми тұжырымдарына сүйену аса маңызды. Атап айтқанда, психологы Л.В.Занков: “Оқыту – оқушының жалпы рухани дамуын қамтамасыз етуi қажет”- десе, көрнектi психолог Л.С. Выготский: “Жақсы оқыту – баланың дамуын iлгерілететiн, дамудың алдында жүретiн оқыту”- деп тұжырымдайды. Бұл, білім беру жүйесінде мұғалiм арқылы iске асатын процесс болғандықтан педагогтар мен ұстаздар қауымына үлкен жауапкершiлiк жүктейдi.

Еліміздегі жаңа тұрпатты қоғамның негiзгi бағыты бiлiмдi де дарынды оқушылар даярлау болса, ал мектептiң негiзгi көкейкестi мəселелерiнiң бiрi бiлiммен қатар тəрбие беру, яғни адамгершiлiк тəрбиесiн қалыптастыру, бастауыш сыныптан бастап адамгершiлiк мəдениетi жоғары деңгейдегi тұлғаны тəрбиелеу болыа табылады. Сондықтан жас ұрпақ бойына батылдық, əдiлдiк, мейiрiм мен қайырымдылық, iзеттiлiк пен қамқорлық сезiмдерiн сiңiрудi əр ұстаз, əр пəнде сабақпен ұштастыра жүргiзілуі қажет деп саналады. Осы мəселелер төңiрегiнде көптеген педагог-ғалымдар пiкiрлер айтып, зерттеу жұмыстарын орындаған. Тəрбие жүйесінде оқушының адамгершiлiк мəдениетiн қалыптастырудың тиiмдi тəсiлдерiне ұлттық педагогика элементтерi де жатқызылады. Бұндай қаныас қазiргi таңдағы қазақ педагогикасының негізгі мiндетiн – адам бойындағы жақсы қасиеттердi жас ұрпаққа үйрету, ұлтжанды, отансүйгiш, əдептiлiк, ар-намысы биiк оқушылар тəрбиелеуді міндеттейді.

Тəрбиеге комплексті қарау педагогика ғылымында біршама зерттелген жəне оны мектептің оқу-тəрбие процесінде қолдану мəселесі əдістемелік тұрғыдан қамтамасыз етілгенімен, тəрбие түрлерінің бірін-бірі толықтыру мүмкіндіктері мен атқаратын тəрбиелік функцияларын кіріктіре қарастыру Қазақстанда жеткіліксіз зерттелуде, əрине оқу-тəрбие процесінде қолданысқа енгізілмеген. 12-жылдық оқыту жүйесінде оқушы мен мұғалім арасында қалыптасуға тиісті басты қарым-қатынас «субъект-субъект» негізінде болуы қажеттігіне байланысты тəрбиеге комплексті қарау қолға алынғаны дұрыс деп табылуда. Соған сəйкес білім беру саласына 12 жылдық оқыту жүйесінің де енуі бастауыш мектеп алдына үлкен мəселелер тудыруда. Өйткені мектеп оқушыларының тəрбиесі қоғамдық жəне азаматтық тəрбие сапаларын қалыптастыруда басты сынақ нүктесі ретінде алынады, яғни тəрбиеге көзқарас пен оның басты бағыттары мен бағдарларын дұрыс анықтау саясаты шешуші роль атқарады.

Біздің мемлекет отбасында қарым-қатынас дұрыс жолға қойылуына, ерекше көңіл бөледі. Адамгершілігі мол, берік ұйымдасқан жанұя тəрбие жұмысында жақсы нəтиже шығарады. Ана мен баланы қорғау жұмысын күшейту туралы шыққан заң отбасындағы тəрбиенің жақсаруын бұрынғыдан гөрі күшейтеді. Тəрбиенің бастапқы əліппесін бала отбасында алады, адамдар арасындағы қарым-қатынас жайында, айналадағы дүниеден қарапайым түрде мəлімет беріледі.

Сондықтан да тəрбиенің бастауы отбасы болса, негізі бастауыш сыныпта болатындығы ешкімге құпия емес. Мектеп табалдырығын аттаған бүлдіршінге мектепте білім нəрін себе отырып, жақсы адамгершілік қасиетке баулып, саналы азамат болуға жол сілтеу əрбір ұзстаз міндеті. Сол себептен бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың жолын қарастыруды арнайы зерттеуді ұйғардық.

“Адамға ең бiрiншi керегi бiлiм емес, тəрбие. Тəрбиесiз бiлiм – адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның өмiрiне апат əкеледi”- деп Əл- Фараби айтқандай, педагогика ғылымы зерттейтiн негiзгi категорияларының бiрі – тəрбие.

Тəрбие адам тағдырын ойластырады, болжайды, алдын-ала адамның рухани өмiрiнiң көптеген негiздерiн сақтайды, тəрбие алыс пен жақын адамдарға жəне өзiн қоршаған ортаға қатынас орнатады. Тəрбие ұлылар өсиетiн сақтата отырып, олардың адамгершiлiк құндылықтарын ұрпақтан ұрпаққа жеткiзедi. Адам тiршiлiгiне тек қана материалдық жағдайлар ғана қажеттілік болып табылмайды, сонымен қатар тəрбие беру – рухани қажеттілік ретінде саналады.

Осы тұрғыдан педагогика ғылымы адамгершiлiк категориясын бiр адамның екiншi адамға сыйлай салатын заты емес, ол өзiнiң тəжiрибесi арқылы ғана жететiн адамның iшкi жағдайын көрсететін педагогикалық үдеріс деп санайд.

Адамгершiлiк – қоғамдық өмiрдiң объективтiк заңдылығына сəйкес, адамдар арасындағы қарым-қатынастарды реттеуге негiз болып табылатын талапқа сай белгiлi бiр имандылық шарттарын бiлдiретiн ұғым.

Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған бағдарламасында халыққа бiлiм беру iсiнiң зор қарқынмен дамуы мектептердегі оқу-тəрбие жұмысын дұрыс жолға қоюмен тікелей байланыстылығын атап көрсетіп, оны халқымыздың озат тəрбие дəстүрлерін негізге ала отырып жүзеге асыруды міндеттейді.

Елімізде бұл проблема жан-жақты қарастырылып, үнемi iзденiстер жүргiзiлсе де, қаншама концепциялар ұсынылса да бүгiнгi күнге дейiн нақты жауап таба алмай келедi, өйткені бұның шындыққа сай ең негiзгi қиыншылығы, адамдардың арасындағы танымдық белсенділіктердің түрлі деңгейде дамып, қалыптасуы, яғни үлкен айырмашылықтардың болуында.

Сондықтан Қазақстанда жаңа білім беру парадигмасының анықтаушы белгiлерiне сəйкес бiлiм негiздерiн, əлеуметтiк тəжiрибелердің жиынтығын берумен шектелмей, жеке адамдарды қалыптастыру, əлеуметтiк бағдарлы қоғамдық қатынасқа тəрбиелеудің əлемдік тəжірибесіне көшу, оның мазмұнын жаңарту талаптары қойылуда. Бұған дейiн неғұрлым бiлiм негiздерiн көбiрек жинаса, соғұрлым жеке адамдық қасиет мол болады деген тұжырымды басшылыққа алып келсек, ендiгi мiндет қандай бiлiмнiң жеке адамдық

қасиеттердi қалыптастыра алатынын болжау, адамның тұлғалық янемесе маман ретінде құзырлылығын қалыптастыруға ден қою мəселесі көтерілді.

С.А. Рубинштейн айтқандай: «Адам өзiнiң ерекше қайталанбайтын қасиеттерiнiң күшi арқасында индивидуалды жəне адам қоршаған ортаға өзiнiң қатынасын саналы түрде анықтау арқасында жеке бас. Сондықтан адамды өзiн қоршаған əлемiне жəне қатынасына байланысты анықтайды». Бұл біздің мемлекетіміздің білім беру жүйесіне қойып отырған жаңа талаптарының ғылыми ұстанымдарға сүйене отырып, адамгершілік қатегориясының оқу-тəрбие процесінде қалаптысу механизмін анықтауға мүмкіндік береді. Сондықтан бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік тəрбиесін қалыптастырудың жетекші қозғаушы күштерін анықтағанда баланың жеке басының дамуы мен қалыптасуына ықпал ететiн 3 негiзгi фактордан аттап кетуге болмайтынын негізге алу маңызды. Тұқым қуалаушылық (iшкi жағдай), орта мен тəрбие (сыртқы жағдайлар) баланың дамуына қалай əсер ететiнiн олар өзара қарым-қатынаста болатынын, қайсысы жəне қашан жетекшi болып шығатыны туралы мəселенiң өте зор ғылыми жəне практикалық маңызы бар екендігін есепке ала отырып, тəрбиенің бала дамуындағы негізгі құрал екендігін көрсету қажет.

Осы мақсатты жүзеге асыруда американдық психолог Л.Кольбергтің адамгершiлiкке тəрбиелеудiң басты мақсаты мiнез-құлықты қалыптастыру емес, ұтымды пiкiр айту қабiлетi деп түсiндiредi[30]. Тəрбие арнайы жоспарлаған мақсатты құрал ретінде халықтық дəстүр туралы мəлiмет беруде түсiндiру, ақыл-кеңес, нұсқау, бағыт-бағдар беру тəсiлдерiн қолдану адамгершiлiктi тұлға қалыптастыруға негiз бола алады. Сол себепті оқушыларды адамгершiлiкке тəрбиелеу мақсатында жоспарлы түрде əр қилы əрекеттердi ұйымдастыру арқылы дəстүрдi қолданудағы жаттығудың мəнi əрекет пен қылықтарды бiрнеше рет қайталату арқылы жеке бастың адамгершiлiк мотивi мен мiнез-құлқындағы қажеттiлiктi қалыптастыруға мүмкіндік адамыз. Тəрбие əдiсiн балалардың моральдiк мiнез-құлқын (əдет) механизмдерiн, адамгершiлiк сапаларын стимулдандыру тəсiлi деп түсіндіреді. Оны сұрыптай отырып топтарға жiктеуге болады.

Бастауыш мектепте 6-10 жасар бала тұлғалық дамудың алғашқы кезеңiнен бастап тəрбиелену мақсатын адамгершiлiк туралы ұғымдар арқылы саралап, санасына сiңiре бастайды. Сондықтан бастауыш сыныптарда адамгершілік тəрбиесі моральдiк-этикалық дəстүр мəдениетiнiң толысқан сферасы ретiнде дəстүрлi педагогикалық мəдениеттi қалыптастыра отырып өскелең ұрпақты, адамгершiлiкке тəрбиелеудiң негiзгi құралы, формасы, əдiс-тəсiлдерi, адамгершiлiктiң қайнар көзi, iлкi бастауы бола алады.

Кейбiр зерттеушiлер адамгершiлiк дəстүрлерiн ұрпақтан-ұрпаққа берiлген күйде өзгерiссiз, ал өзгерген жағдайда ұзақ уақыт қызмет ететiн мораль элементiнiң тұрғысында қарастырады.

Бұған А.С. Макаренконың “Адамгершiлiк немесе моральдық саласында қызмет ететiн жəне моральдық қатынасты бейнелейтiн дəстүрлер” дей келе, ұлттық адамгершiлiк деп отырған ұғымдарымыздың түп төркiнi моральды-этикалық дəстүрдiң сара жолына əкеп тiрейді.

Тəрбиенің дəстүрмен тығыз байланыстылығын тұңғыш қарастырушы К.Д. Ушинский өз еңбектерiнде тəрбиенiң халықтық сипатына, еңбектiң тəрбиелiк жəне психикалық сипатына жəне тəрбиедегi адамгершiлiк мəселелерiне көңiл бөле отырып “Тəрбие көзi – халықтық педагогика” деген тұжырымға келген болатын. Ал осы идеяны қазақ жерiнде жалғастырушы педагог Ы.Алтынсарин адамгершiлiк тəрбиесін қалыптастырудың 7 қасиетіне тоқталып, олардың əрбір түріне жеке-жеке сипаттама берген болатын. Сол қасиеттер: имандылық, жоғарғы əдiлдiк, адалдық, ақкөңiлдiлiк, сыпайылық, момындық, адал ниетпен өсиет беру, жомарттық, қайырымдылық, дұрыс заңдылықта тоқтала келе олардың жеке қалыптасуы нəтижесіз болатынын, тек олар өзара байланыста болған жағдайда, тəрбие мақсатына жетуге болатынын көрсеткен.

Адамгершілікке тəрбиелеу механизмдерін айқындауда оның нормалық мазмұнын сақтаудың маңыздылығы туралы Əл-Фараби: “Доскерлiк – адамгершiлiктегi жақсы қасиет, бұл өзi адамның басқа адамдармен тиiстi шамада қарым-қатынас жасауынан туады, осының арқасында ол өзiнiң жүрiс-тұрысынан, сол адамдармен əңгiмесiнен жақсы лəззат алады. Бұл жөнiнде артық кету – жарамсақтыққа соғады, ал достыққа кемтар болу – тəккаппарлыққа

итередi. Ал ендi осы ретте ол басқаны ренжiтетiн iс жасаса, онда бұл дүрдараздыққа апарып соғады”- деп, адамгершілік қатынастың қарым-қатынастық өлшемдеріне тоқталған болатын.

М.Əуезовтың педагогика, методика мəселелерi жайлы мəселе көтергенi белгiлi. “Ғылым” атты еңбегiнде: «Адам баласының жаман құлқы жаратылысынан емес, өскен орта, алған үлгi, өнеге бiлетiндiгiнен жəне түзелу, бұзылу жас уақытта болады. Көпшiлiктi адамгершiлiкке тəрбиелеу үшiн жас буынды тəрбиелеу қажет... Адамшылықты таза жүргiзу үшiн – көп ой керек, ойлау үшiн оқу керек жəне оқу əр тараптан мағлұмат берiп, ақиқатқа баланың көзiн жеткiзiп, көңiлiне жақсылықпен тəрбие беру керек».