Айтыс өнері туралы жоба сыныптан тыс жұмыс 5 сынып

Жоба тақырыбы: Айтыс өнері

Жоба мақсаты: Айтыс өнерінің түрлерімен таныстыру

Жоба түрі: Жеке жұмыс

Қолданылған дереккөздер:Интернет желісі,әдебиеттер

Айтыс өнерінің түрлері өте көп. Айтысты домбырамен,қобызбен орындайды. Кейбір кезде аспаптарсыз да орындай береді.Айтыстың кең тараған түрлері:ақындар айтысы,қыз бен жігіт айтысы,қайым айтыс. Айтыстың дәстүрі бізден басқа қырғыз, қарақалпақ, алтайлықтармен қатар түрік елінде де бар, дегенмен олардағы айтыс дәл біздегідей көлемдік, көркемдік биік деңгейге көтеріле қоймаған. Мұның халқымыздың ғасырлар бойғы кәсіп-тіршілігі мен салтына, әдет-ғұрпына байланысты көрініс тапқаны ешбір дау туғызбайды. Сондықтан еліміздің рухани өмірімен ертеден біте қайнасып бірге жасап келе жатқан бұл қайталанбас өнер ұлттық мақтаныш ретінде бағалануға тиіс. Салт айтысының ескі түрі қыз бен жігіт айтысында негізгі тақырып – жастық көңіл күйі мен өнер сынасу болса, ақындар айтысында өнер салыстыру, сөз сынасудың үстіне әр ақын өз руын дәріптей жырлаушылық келіп қосылғанын көреміз. Әсіресе бұл 19 ғ. етегін кеңірек жайған. Ақындар: Шөже, Балта, Орынбай, Кемпірбай, Тезекбай, Сүйінбай, Түбек, Омарқұл, Тәбия, Мұрат, Сүгір, Жаскілең, Бала Омар, Біржан, Сара, т.б. түрлі тақырыпта шығарған қысқа өлеңдерімен қатар, айтысқа түсіп, сан алуан сөз тартыстарын бастарынан кешірген және тарихта көпшілігінің аттары осы ай

Мен осы айтыс түрлерінің ішінен жұмбақ айтыс туралы қысқаша түсіндіріп кетейін. Жұмбақ Айтыс– айтыс жанрының бір түрі. Онда табиғат құбылыстары, адам, жан-жануар, қоғам тіршілігіндегі көріністерді жұмбақтау арқылы өнер бәсекесіне түскен әріптестер бір-бірінің ақыл-парасаты мен ой-түсінігін сынап, сөзден тосып, тізе бүктіруді көздейді. Жұмбақ айтысының ең жақсы үлгісінің бірі – Сапарғали мен Нұржан айтысы. Бұл айтыста екі ақын да білімділік, тапқырлық, өнерлілік танытқан. Сапарғали ауыл тіршілігінің қалыпты шындық болмысымен қатар, қазақ жерінің Ресейге қосылуына байланысты ел өміріне енген жаңалықтарды жұмбағына арқау етеді. Мысалы:

Сапарғали:Бір құс бар қанат жайса дөп-дөңгелек,Адамнан еш уақытта жүрмес бөлек,Ұшырса, қондырса да еркі адамдаШықпайды панаңыздан көлеңкелеп.Нұржан:Мысалы жайса зонтик құс секілді,Тетігі қолда болған іс секілді,Жауса пана, күн шықса көлеңкесі,Достығы бейне сіз бен біз секілді.Сапарғали жұмбақтап отырған затының жеке детальдарын жақсы білген де, сол деректер арқылы затты…