Аквариум әлемінің тұрғындары туралы ғылыми жұмыс

Батыс Қазақстан облысы әкімдігі білім басқармасының «облыстық экологиялық биологиялық орталығы» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны

Қосымша білім беру педагогі: Нуржанова Ботагоз Қабылқызы

Аквариум әлемінің біз білмейтін тұрғындары

Аквариум – бұл экожүйенің барлық белгілері бар кішкентай экожүйе. Жасанды, яғни адамның көмегімен жасалғанына қарамастан, оның мысалында негізгі биологиялық және экологиялық заңдылықтарды байқау оңай. Аквариум экожүйе ретінде қарапайым және түсінікті модель болып табылады. Ол көбінесе мектептер мен колледждерде түсіндіру үшін қолданылады.

Экожүйе, анықтама бойынша, тіршілік ету ортасы мен тірі организмдердің бірлігі болып табылады. Экожүйенің ішінде әр организм өзінің биологиялық рөлін орындайды, жүйенің жалпы тепе-теңдігін сақтайды және заттардың айналымына қатысады.

Біздің орталықта барлығы 6 аквариум бар. Зообаққа экскурсия жасаған сабағымызда мені осы аквариумдар қатты қызықтырды. Ондағы балықтардың тіршілігінде үлкен өзен-көлдерден қандай айырмашылықтары бар? Бір аквариумның суы мөп-мөлдір тұнық болып тұрды. Ал енді бірінің суы бұлыңғыр тартып бүлінген. Неліктен бұлай? Мүмкін дұрыс тазаланбаған болар деген ойда болдым. Бірақ аквариумдердің бәрі бірдей уақытта тазаланып, суы ауысқанын білдім. Демек, мәселе оны мекендейтін балықтарда болар.

Бұл мені алаңдатты, өйткені мен балықтар одан өлуі мүмкін бе, жоқ па білмедім. Мен интернеттен қажетті ақпаратты іздей бастадым. Міне, мен білдім. Егерде аквариум ішінде жыртқыш балықтар өмір сүретін болса, оның суын жиі ауыстырып тұруға тура келеді екен. Сондай-ақ су жасыл түске айналса, онда балдырлар кінәлі болады, олар аквариумда өте жылы және жарық көп болған кезде тез көбейеді. Егер менің жағдайымдағыдай су бұлыңғыр болып кетсе, онда бұл бактериялар мен инфузорийлер өте тез көбейе бастағанын білдіреді. Бактериялар дегеніміз не екенін мен жалпы білетінмін, ал инфузорий дегенді бірінші рет естідім. Аквариумдағы көзге көрінбейтін ол қандай ерекше жануар? Мен бактериялар мен кірпікшелі кебісшелердің өздігінен көбеймейтінін білдім. Кірпікшелі кебісшелер бактериялармен қоректенеді және олар көп болған кезде көбейеді. Ал бактериялар суда көп тамақ қалдықтары болған кезде немесе аквариумда балық қайтыс болған кезде көбейеді.

Мен инфузорийлар туралы толығырақ білгім келді. Олар өз кезегінде органикалық қалдықтары бар суда өмір сүреді. Органикалық қалдықтарға өсімдіктер мен жануарлардың ыдыраған қалдықтары жатады. Бұл қалдықтар бактерияларға жем болып табылады, ал бактериялар өз кезегінде кебісшелермен қоректенеді және олар өте тез көбейеді. Демек, бұл дегеніміз балық жемінің органикалық қалдықтары аквариумдарда инфузорийлардың көбеюіне, нәтижесінде судың бұлдырлауына әкелді.

Сондықтан мен жетекшіммен бірге келесідей мақсат қойдым: кірпікшелі кебісшенің бактериялары мен органикалық қалдықтары бар суда ғана өмір сүретінін анықтау.

Теориялық бөлімі.

Инфузория деген не?

«Туфелька-инфузориялардың» атауы қайдан пайда болды? Егер сіз микроскоппен тірі инфузорияны, тіпті оның суретіне қарасаңыз, таң қалмайсыз. Егер сіз тоғандағы су тамшысын микроскоппен қарасаңыз, сіз көріп тұрған кішкентай тіршілік иелері аяқ киімді еске түсіретін ұзынша пішінді болады: оның бір ұшы - дөңгелектенген, ал екіншісі - тарылған. Сену қиын, бірақ бұл кішкентай тіршілік иесі басқа жануарлар сияқты микроскопиялық өсімдіктерді және басқа организмдерді (ал өсімдіктер, біз білетіндей, өздері үшін тамақ өндіреді) жеу арқылы өз қорегін қамтамасыз ететіндіктен жануар деп анықтауға болады және ол тамақ іздеп қозғалуы керек. Бұл жануар кірпікшелі кебісшелер болып табылады. Оның денесі түгелдей дерлік жіңішке, шаш тәрізді талшықтармен жабылған, оны біз кірпікшелер деп атаймыз. Бұл кірпікшелер мыңдаған кішкентай ескектер сияқты біркелкі қозғалып, денені алға, артқа немесе шеңбер бойымен қозғалуға мәжбүр етеді.

Кірпікшелі кебісшелер қайда мекендейді?

Кірпікшелі кебісшелер барлық жерде дерлік өмір сүреді: тұщы және тұзды суларда, топырақта және олардың түрлерінің саны әртүрлі дереккөздер бойынша 7-ден 10 мыңға дейін. Кейбір түрлері ылғалды топырақта тіршілік етуге бейімделген. Кебісшелердің түрлерінің едәуір саны паразиттік өмір салтын жүргізеді. Паразиттік инфузориялардың иелері ең жоғары маймылдар мен адамдарды қосқанда, ең әр түрлі омыртқасыздар мен омыртқалы жануарлар болып табылады. Кез-келген тоқырау су қоймасында туфельканы табуға болады. Олар жапырақтары құлаған шағын, тоқырау тоғандарында, шағын шымтезек батпақтарында, шіріген органикалық заттары бар дала шұңқырларында көп мекендейді. Мұндай су қоймалары көбінесе күкіртті сутегінің өзіне тән иісін шығарады және әсіресе жағалауға жақын жерде, әдетте әртүрлі инфузорийлерге толы болады. [1]

Кірпікшелі кебісшелердің көбеюі

Барлық тірі организмдер сияқты, инфузорийлер де көбеюге қабілетті. Ересек жаста ол екіге бөлініп, екі тәуелсіз организм құра алады. Инфузорийлер дененің кейбір бөлшектерін басқа инфузорийлермен өз герте отырып, көбейе алады. Бірақ инфузорийлер 18-22°C бөлме температурасында ғана жақсы көбейеді. Инфузорийлер тез көбейеді, бөліну күніне кемінде бір рет болады, ал бір аптадан кейін қолайлы жағдайда оларды сауыттың үстіңгі бөлігіндегі ақшыл жылжымалы нүктелер массасы түрінде жай көзбен де көруге болады. [2]

Кірпікшелі кебісшелердің құрылысы

Инфузорийлерде олардың адам мен ірі жануарлар атқаратын көптеген өмірлік қызметтерін атқара алатыны, мұның барлығын бір жасушада атқаратыны, ал адам ағзасында бұл функцияларды нақты тапсырмаларды орындауға арналған белгілі бір ағзада жиналған миллиондаған жасушалар атқаратыны көңіл аудартады.

Бірақ функциялардың белгілі бір мамандануы бір жасушалы туфелька-инфузорийлерде де бар. Жасушаның ішінде бірі екіншісінен үлкен, екі сфералық масса бар. Бұл өзектер. Кіші өзек көбею қызметін атқарады. Үлкені - организмнің барлық басқа функцияларын.

Инфузория қозғалысы