Әл-Фарабидің әлеуметтік-этикалық трактаттарының мәні

Әл-Фарабидің әлеуметтік-этикалық трактаттарының бүгінгі мәні

Әбу Насыр Мұхаммад ибн Мұхаммад Тархан ибн Узлағ әл-Фараби ат-Турки – ойдың алтын нұры, оның әр сөзі – адамзатқа бағытталған жарқын жарық секілді. Ол өз еңбектерінде адамгершіліктің негізі ретінде әділдік, ізгілік пен білімді жоғары қояды. Әрбір ұғым, әрбір идея – өз ішіне сан ғасырлық даналықты сіңірген, жүректі баурап алатын әсем әуенге ұқсайды. Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінде білім алуымызға байланысты, ұлы тұлғаның атын дәріптеу, оның еңбектерін оқу бізге берілген үлкен мүмкіндік деп санаймыз.

Әйгілі ғұлама бүгінгі қоғамның дамуына, өркендеп-өсуіне тек бір бағытта ғана емес, жан-жақты зерттеу арқасында өшпестей мұра қалдырды. Соның ішінде әлеуметтік-этикалық трактаттары аса мақтауға лайық деп тұжырымдаймыз. Себебі, дәл осы еңбектерді оқу арқылы адамның санасы, бүкіл болмысы, жан-дүниесі өзгереді.

Әл-Фарабидің әлеуметтік-этикалық трактаттары – адамгершілік пен білімнің үйлесімділігін, қоғамның рухани кемелденуін бейнелейтін көркем шығармалар. Оның еңбектерінен біз тек ел арасында ғана емес, жүректен жүрекке жеткен терең ойларды оқимыз.

Әл-Фараби өмір сүрген дәуірде “эстетика” деген түсінік болмағанымен ғұлама ғалымның еңбектерінде көркемдік таным, әсемдік туралы, көркем шығармашылықтың жалпы заңдары және адамның болмысқа эстетикалық қатынасы туралы философиялық көзқарастары болды. Оның бұл көзқарастары философиялық, этикалық және эстетикалық мәселелердің бірлігін қамтып көрсететін үйлесімді жүйесі болды. Адам мақсатының үш түрі болады: жағымды, пайдалы және тамаша түрдері. Пайдалы мақсат не ұнамды, не тамаша болып келеді. Жүріс-тұрысты сипаттайтын өнерлер және сауда жүргізуге қабілеттілікті көрсететін өнердің көздеген мақсатымен адам білім алады және шынайы ақиқатқа жетеді. Барлық өнер атаулының мақсаты не тамаша, не пайдалы мақсат. Тек тамаша көркемдікке жетуді мақсат ететін өнер философия деп немесе абсолюттік мағынада айтқанда, даналық деп аталады. Даналық дегеніміз – қалған басқа заттардың болмысын айқындап беретін шалғай себептерді және себептері бар заттардың таяу себептерін білу.

Осы орайда Әл-Фараби бабамыздың өмір сүрген шағындағы жазған еңбектеріне өте сапалы талдау мен зерттеу жүргізген белгілі магистр, аға-оқытушы Бекжігітова С.Б. және Утеева К.Қ- ның “ӘЛ-ФАРАБИ ЕҢБЕКТЕРІ АҚЫЛ – ОЙ МЕН БІЛІМНІҢ БИІК МӘНІ” атты диссертациялық жұмыстарына тоқтала өтсек. Ғалымның этикалық және эстетикалық мәселелері жөніндегі көзқарастары оның «Китабат – танбих’ала сабил ас-са» («Бақыт жолын сілтеу»), «Фусул ал-мадани» («Мемлекеттік қайраткерлердің нақыл сөздері»), «Китаб тахсил асса ада» («Бақытқа жету туралы»), «Музыка жөніндегі үлкен трактат», «Поэзия өнері жөнінде», «Риторика», «Поэзия өнерінің канондары жөніндегі трактат» және т.б. еңбектерінде орын алады. Бұл жерде Әл-Фарабидің қоғам, этика, эстетика жөніндегі пікірлері мен философиялық концепцияларының қалыптасуына себеп болған жағдайларды айтпай кетпеуге болмайды: Фарабидің философиялық әлеуметтік этикалық эстетикалық ой-пікіріне көне грек заманының ұлы ойнылдары ықпал етті. Ғұлама ғалым олардың ой-пікірлерін сын елегінен өткізе білді Фарабидің философиялық, әлеуметтік-утопиялық идеясының, адам бойындағы ең жоғарғы моральдік қадір-қасиет туралы, көркемдік, сұлулық туралы пікірлерінің қалыптасуына оның туған жері Қ

Әлемдік үйлесімділік ілімін қарастырғанда ғалым бүкіл Әлем, тұрмыстың барлық сатылары тұтастықты, үйлесімділік пен өзін-өзі қамтамасыз етуді құрай отырып тығыз өзара байланыста болады деген қорытынды жасайды. “Бірінші тұлғаның болмысы әбден кемеліне келген, сондықтан оның сұлулығы да басқа сұлулық атаулыдан асып…