Әлем мойындаған көшбасшылық туралы тарихи мақала

ӘЛЕМ МОЙЫНДАҒАН КӨШБАСШЫЛЫҚ

2021 жылдың басында жарияланған Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың «Тәуелсіздік бәрінен қымбат» атты бағдарламалық мақаласында «Біз жыл соңына дейін жаңа тарихымыздағы бірнеше айтулы оқиғаның мерейлі белесін атап өтеміз. 1991 жылы Семей полигоны жабылды. Оның еліміз ғана емес, барша адамзаттың болашағы үшін айрықша маңызды шешім екенін ескеріп, арнайы іс-шара өткізу қажет деп санаймын. Елбасы қол қойған Жарлықтың арқасында Қазақстан бүкіл дүние жүзіне ядролық қару-жараққа қарсы әлемдік қозғалыстың көшбасшысы болып танылды, алып мемлекеттердің сеніміне ие болды, халықаралық қоғамдастықта жауапкершілігі жоғары ел ретінде мойындалды» деп атап көрсетті.

Кеңес Одағы ыдырап, Қазақстан Республикасы саяси сахнаға шыққанда әлемдегі ең маңызды және бұрын-соңды болмаған оқиғалардың бірі болды: Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Семей полигоны ресми түрде жабылды. Мемлекетіміз биыл Тәуелсіздіктің 30 жылдығын тойлап жатқанын ескерсек, полигон жабылған күн - 1991 ж. 29 тамыз - өте маңызды. Және біз үшін ғана емес, бүкіл әлем үшін. Міне, осы тарихи оқиғаға 30 жыл толып отыр. Осылайша, Қазақстанның «ядролық мәселеге» байланысты таңдауы біржола шешілді. Қазақстан Президенті өз елінің ғана емес, сондай-ақ бүкіл адамзаттың тағдыры үшін өзіне жауапкершілік ала отырып, әлемдік деңгейдегі саясаткер ретінде танылды.

Семей полигоны – бұрын КСРО-дағы алғашқы және ірі ядролық полигоны. Одақ кезінде оның ресми атауы 2-ші Мемлекеттік орталық сынақ полигоны (2 МОСП) болды. Бұл жерде бұрын ең заманауи ядролық қару сақталған, сәйкесінше, бәрі құпиялылықтың ең жоғары дәрежесінде болған. Мұндай объектілердің саны әлемде барлығы 4-еу ғана еді. Семей полигонында ядролық қарудың алғашқы сынағы 1949 жылы 29 тамызда жүзеге асырылды. Мамандардың айтуынша, бомбаның қуаты 22 килотоннаны құраған. Семей ядролық полигонындағы сынақтардың жалпы саны 456 ядролық және термоядролық жарылысты құрады. Олардың 116-сы ашық болды, яғни жер бетінде немесе әуе кеңістігінде жасалды. Оның барлық қуаты Хиросимаға тасталған бомбадан 2,5 мың еседен де күштірек болды. Әлемде ядролық сынақ жарылыстарының зардабын Қазақстаннан артық шеккен ел жоқ.

1989 жылы жазушы, ақын, қоғам қайраткері Олжас Сүлейменов Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың қолдауымен бүкіл әлем бойынша ядролық сынақтардың құрбандарын біріктірген Невада-Семей қозғалысын құрды. Ядролық қаруға қарсы қоғамдық қозғалыс үлкен рөл атқарды – 1991 жылы 29 тамызда Мемлекет басшысының Жарлығымен Семей ядролық полигоны жабылды. Мәскеу генералдары Нұрсұлтан Назарбаевтың әрекетіне наразылығын білдірді, тіпті қысым көрсетті, бірақ олар ештеңе істей алмады – КСРО ыдырады.

Семей полигонының жабылуымен ядролық қаруды таратпаудың және қарусызданудың жаһандық процесінің жаңа кезеңі басталды. Тәуелсіздіктің алғашқы күнінен бастап Қазақстан ұлттық және жалпы ядролық қауіпсіздік бағытын айнымастай ұстанды.

1992 жылы Қазақстан тәуелсіз мемлекет ретінде ядролық қаруды таратпау жөніндегі міндеттемелерін бекітетін Лиссабон хаттамасына қол қойды. Бұл саяси тұрғыдан алғанда әлемдік достық қатынастарды қолдау бағытында үлкен жетістік болды. Қазақстан ТМД аумағында алғашқылардың бірі болып Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылғанын атап өткен жөн.

1994 жылдың қазан-қараша айларында АҚШ Қазақстаннан (Өскеменнен) Америкаға 600 килограм жоғары байытылған уранды алып кету жөніндегі «Жақұт» операциясын іске асырды.

1994 жылдың соңында ірі ядролық державалар Қазақстан үшін қауіпсіздік кепілдіктері туралы Меморандумға қол қойды. Бұл әлемдік қоғамдастықтың Қазақстанның өз міндеттемесін орындауын мойындайтынын және оған жауап есебінде қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығына кепілдік беретінін білдіретін.

1995 жылдың мамыр айының соңына қарай Қазақстан аймағындағы ядролық қару толық жойылды немесе әкетілді, баллистикалық зымырандардың шахтадағы қондырғылары жойылды. Осылайша, кеңестік ядролық қаруды мұраға алған, ел алдындағы аса күрделі міндетті – бүкіл әлемнің мүддесіне сәйкес және ұлттық қауіпсіздікке ешқандай нұқсан келтірмей шеше алдық.

95-жылдан кейін біздің еліміз Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шартқа қосылды.

1997 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы Қазақстанның ядролық сынақтардан зардап шеккен аймақтарына көмек көрсету туралы қарар қабылдады.