Әлихан Бөкейхан ұлттың саяси санасын оятушы

Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы

Утегенова Асель Руслановна

Батыс Қазақстан индустриалдық колледжі

Қоғамдық пәндер оқытушысы

ӘЛИХАН БӨКЕЙХАН – ҰЛТТЫҢ САЯСИ САНАСЫН ОЯТУШЫ

Әлихан Бөкейхан есімін естігенде көз алдымызға «Алаш» партиясы, «Алаш орда» үкіметі сияқты ұғымдар елестейтіні белгілі. Олай болу себебі де түсінікті – Ә. Бөкейхан осы саяси ұйымдардың жетекшісі, XX ғасыр басындағы қазақ зиялы қоғамының көшбасшысы, қазақтың тұңғыш премьерминистрі болғандығы баршамызға мәлім. Ендеше, Алты Алаш көсемін тек осы атқарған қызметтері тұрғысынан ғана танимыз ба? Жоқ. Бәрімізге бұрыннан белгілі нәрсе, ел басқару, саяси партия құру, үкімет төрағасы болу сияқты биік шыңға шығу үшін, саяси идеялар, мемлекеттік идея болу шарт. Осы тұрғыдан алып қарасақ, Әлихан Нұрмұхамедұлының көзқарастары – мемлекет тәуелсіздігінің алтын тірегі.

Бүгінгі таңда Алаш көсемінің асыл сөздерін ғаламтор арқылы немесе кітаптан оқып, ой түйіп, саяси санасын қалыптастырған оқырман саны көбейіп келеді. Бірақ кей жағдайда қазақтың бас ақыны Абай айтқан «Мұны жазған кісінің атын білме, сөзін біл» деген пікірге сәйкестеніп, Алты Алаш көсемінің айтқан сөздерін көбі біліп, оны айтқан адамның атын білмей жатқанын өз басым дұрыс деп санамаймын. «Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» деп Жиренше шешен айтқандай, менің мақсатым – Ұлт көсеміне тиесілі дүниені жеткізу ғана емес, сол арқылы оның атын мәңгі өшпейтіндей дәрежеге көтеру. Жеке тәуелсіз мемлекет құру туралы ой бір күнде пісіп-жетілмегені белгілі. Ал Алаш көсемінің қазаққа бостандық алып беру ойының түп қазығы оның шыққан тегінде жатыр.

Әлихан - Орта жүздің соңғы ханы, атақты Бөкей ханның ұрпағы, яғни төре тұқымы. Өзінің арғы аталары іспетті, Әлихан Нұрмұхамедұлы қазақ халқының ежелден келе жатқан дәстүріне сай ақсүйектер өкіліне жатты. Қазақтың саяси элитасы болған төрелердің Қазақ хандығының негізін қалап, оның Ресей бодандығына кіргеннен соң да жоғары шендерді иеленгені болашақ Ұлт көсемінің санасына әсер етпей қоймайды. Ол қазақ халқының төрелерге деген ыстық ықыласы мен құрметін көргеннен кейін осы ұлт жанының дарқандығына көз жеткізіп, қазақ халқының алдында өз ата-бабаларының қарыздар екенін түсінеді. Сол себепті өз өмірін осы ұлт үшін қызмет етуге арнайтынын ашық айтады. Оған нақты дәлел ретінде, Әлихан Нұрмұхамедұлының өмірлік ұстанымына айналған: «Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын!..» деген сөзін келтірсек жеткілікті. Осы бір ауыз сөзінде-ақ Алаш ардақтысының бар болмысы көрініс беріп тұрғандай. Ол бірінші кезекте өз-өзіне және өзінің жаны жайсаң қазақ жұртына осы сөзбен уәде етті және сол уәдесінде тұрды.

Осы сөзге тереңірек үңілсек, Әлихан «тірі болсам» деген сөз тіркесін қолданып отыр. Осылай айтуына негізгі себеп - қазаққа қызмет ету жолында Әлихан күресетінін білдіріп отыр. Бұл бостандық үшін күресте дәл Кенесарыдай қолына қару алып күреспесе де, өзінің осы жолда тірі қалуының екі талай екендігін түсінгеннен осындай терең мағыналы сөз айтып отыр.

Бостандық үшін күрестің нәтижесі осындай. Енді бостандыққа қалай жетеміз деген мәселеге тоқталған жөн. Осы мәселеге қатысты Алаш көшбасшысының айтқан пікірлері өте көп. Солардың бірі әрі бірегейі деп Әлиханның мына пікірін атауға болады: «Бостандыққа апаратын жалғыз жол- ұлттық ынтымақ қана» . Бұл көзқарастағы айтылған ой мен мазмұн талдауды қажет етпейді, себебі шын мәнінде еркіндікке қол жеткізу үшін елдің ынтымағы негізгі айқындаушы фактор екендігі белгілі. Әлихан Нұрмұхамедұлының осы мәселеге баса назар аударған себебі, қазақтың ауыз біршілігінің төмендігі оның еркін халық атануына кедергісін келтіретіндігінде. Соның алдын алу үшін халықты ынтымаққа, бірлікке шақыру – Ұлт көсемінің парызы. Абай тілімен айтқанда, «біріңді қазақ бірің - дос,…