Ақпаратты қабылдау арналары туралы психологиялық материал

Оқушының білім алу сипатындағы ақпаратты қабылдау арнасының және игеру ерекшелігінің рөлі

Абдалимов Марат Аманбаевич

Педагог-психолог, Абай атындағы №17 жалпы орта мектебі, Мақтарал ауданы Түркістан облысы

Мектептегі білім алу үрдісі бұл – оқушының ұсынылған ақпаратты қабылдау және игеру процесі. Ақпаратты қабылдау және өңдеу сипаттамасына байланысты адамдарды төрт санатқа бөлуге болады:

Визуал — ақпартты көру арқылы жете қабылдайтын адамдар. Оларды оқыту стилі визуалды.

Аудиал — ақпаратты есту арқылы жете қабылдайтын адамдар. Оларды оқыту стилі аудиал.

Кинестетик — ақпаратты сезім (және т.б. иісі, сенсорлық,) арқылы мен қозғалыстардың көмегімен қабылдайтын адамдар; Оларды оқыту стилі кинестетикалық яғни ұстап немесе сипап сезу, қимыл-қозғалысты.

Дискрет (дигитал) — олар ақпаратты сандар, символдар, логикалық дәлелдерді пайдаланып, логикалық түсіну негізінде қабылдайды; Ақпараттың мазмұнына, мағынасына, қызметіне мән береді. Сөйлеу барысында «зерттелгендей», «қисынды», «білемін», «қызық» деген фразаларды көп қолданады. Бұл санаттағы адамдар өте сирек кездеседі. (әсіресе бастауыш, орта буындарда байқала бермейді).

Баланың ақпаратты қабылдау және өңдеу сипаты мұғалімге не үшін қажет? Сабақ барысында мұғалім қабылдауы мүмкін арналарды пайдалана отырып, балаларға ақпарат бере алады: көру, есту және кинестетикалық арналарын ескеріп жаңа материалды меңгеруге мүмкіндік жасайды.

Мұғалім оқушының санатын жақсы білетін болса, ол онымен қарым-қатынас жасауы да оңай болады. Көп мәселелер түсінікті бола бастайды: яғни оқушының іс-әрекет тәртібі, ескерту мен мадақтауды қалай қолданатындығы жөнінде мұғалім өз дағдысын қалыптастыра алады. Жалпы бұл типтік еркшеліктерді нақты анықтайтын әдістеме жете қарастырылмаған. Сондықтан бұл санаттарды анықтауда мұғалімнің оқушы іс-әрекетін, сөздік –вербалдық ойлауын бақылау көмектеседі.

Қабылдау және ақпаратты өңдеу ерекшелігі бойынша бақылау кезінде оқушыларды қалай тануға болатындығы жөнінде қысқаша нұсқау:

Міндетті түрде неге назар аудару қажет?

Сөздік қорына мән беріңіз:Визуалдар сөздік қорында зат есімдік, сын есімдік және етістікті сөйлемдерді байланыстырады (көріп кеткеніміздей, бақылап көргендей, бірінші көргенде, көріп тұрғандай, қараңыздар т.с.с.). Визуалдар сөйлегенде жестерді көп пайдаланады. Ойы мен сезімін суреттеп сипаттау арқылы жеткізеді. Тапсырма берген кезде көзін жоғарыға бағыттап немесе жұмып елестетуге бейім болады. Көптен көрмеген адамды түріне қарап бірден тани алады.

Аудиалдар есту арқылы қабылдау сөздерін қолданады. (дауысқа мән берейік, тыңдаңыздар, талқылайық, дауыстарың кедергі жасап жатыр, ұсыныз айтайық, тыныш отырыңдаршы, қатты дауыс естілді, жағымды дыбыс шығып жатыр т.с.с.) аудиалдар жаңа танысқан адамның түрін ұмытып қалады, дегенмен дауысын естігенде есіне түсіре алады. Аудиалдар сөйлегенде эмоциялық бояулар айқын байқалады.

Кинестетиктер негізінен сезім немесе қозғалысын сипаттау сөздерін қамтиды: (ұстап көрейікші, жұмсақ, жылы, құшақтасам бола ма, сеземін, ойын сезіп тұрмын, жағымды иіс т.с.с.). кинестетиктер өз ойын іс-әрекеттегі сезімімен немесе физикалық сезінумен байланыстырады. Кинестетиктерге адамдарды қарым-қатынастағы сезімдері бойынша есте сақтайды.

Зейін ерекшеліктері:Аудиалдар дыбыстарға, дауысқа тез алаңдайды. Әңгімелесушімен арақашықтықты қалыпты жақынырақ ұстап тек диалогқа түсушінің көзіне тіке қарап сөзіне, әңгімесіне ғана мән береді. Адаммен жанасудан қорғанады. Өте көп сөйлеп кетеді, кейде мағынасы жоқ сұрақтар қояды.

Визуалдарға шу мүлдем әсер етпейді. Бұл адамдар қарым-қатынаста арақашықтығын алысырақ ұстайды. Өйткені әңгімелесушінің тек сөзіне емес сырт келбетіне, киіміне, бет әлпетіндегі өзгерістерге де мән береді. Адаммен жанасуды ұнатпайды. Әңгімелесушіден төмен рөлді ұстанбауға тырысады.

Ал кинестетиктердің зейінін шоғырландыру өте қиын, сондықтан олардың назарына кез-келген нәрсе кедергі жасайды. Кинестетиктер адамдармен өзара диалогқа түскенде әңгімелесуші адамның көңіл-күйіне мән бере отырып, адамға денелік жанасуды, ұстап тұруды, құшақтап тұруды қалайды. Стресстік жағдайлардан бар кінәны өзіне жүктеу арқылы шығады.

Оқушы көзінің бағытын бақылаңыз:Сұрақ қойғанда, жауап бергенде, сөйлегенде немесе оқушы ойланғанда визуалдардың көзі жоғары қарайды. Аудиалдардың көзі тіке ортаға немес екі құлаққа бағытталады. Ал кинестетиктердің көзі төменге қарай бағытталады.

Жады ерекшеліктеріВизуалдар көргенін есте жақсы суреттік образдар арқылы сақтайды.Аудиалдар талданған мәліметті есту арқылы есте жақсы сақтайды.Кинестетик жалпы әсер мен сезімді, қозғалысты есінде жақсы сақтайды.

Ал мұғалімдер қаншалықты өзінің күнделікті қызметінде оқушылардың әр түрлі есте сақтауға мүмкіндіктерін бақылай алады. Мысалы үй тапсырмасын бергенде визуалдар дәптерге немесе күнделікке жазып алады, немесе суретке түсіріп алады. Ал аудиалдар тындап алады, сынып шуы кедергі жасап дұрыс естімегенде жағдайда жеке келіп сұрайды немесе сыныптасынан сұрайды. Ал кинестетиктер сөмкесінен кітапты алып, тапсырма берілген бетті ашып, белгілеп, нақтылап белгі қояды.

Оқушыны үзілісте қалай бақылауға болады?

Визуалдар сыныпта қалып оңаша тыныш ортада өзінің көрнекі -образдық қабілетін тыныштандырады. Болмаса дәлізге шығып сырттай бақылағанды немесе қабырғаға жабыстырылған стенд, хабарламаларды қарайды.Аудиалдар үзілісте басқа оқушылармен әңгімелесуге, ой бөлісуге талпынады.Ал кинестетиктер үзілісті қозғалысқа, сергітуге бағыттайды.

Мамандардың айтуынша:Визуалдардан тапсырманы жылдам орындап шешуін талап ету қажет;Аудиалдардан естіген материалды дер кезінде қайталап айтқызу керек;Ал кинестетиктерге ерекше қарым-қатынас қажет етеді. Сондықтан мұғалім тарапынан ұзақ уақыт күту пен шыдамдылық қажет.

Сабақ кезінде немесе үй тапсырмасын орындау кезінде мұғалім ескерілу қажет:Визуалдар айналасында жүзеге асып жатқан құбылыстарға терең үңіліп, ақпаратты көздері арқылы қабылдайды. Олар көз алдына бейнені елестетіп, оны сипаттап бере алады. Әңгімені де жақсы айтады. Визуалды жүйенің арқасында шексіз армандап, жаңа дүниелерді ойлап табуға бейім. Олар барлығын да өте жақсы ұйымдастырады. Визуалдарға материалды түсіндіру немесе бекіту үшін сурет, графика, кесте т.б. ұсынған абзал. Осылайша ақпаратты жылдам әрі жақсы түсінеді және ұзақ мерзімге есте сақтайды.

Аудиалдар ақпаратты есту мүшесі арқылы қабылдайтындығын ескеру барысында мұғалімнің баяндауы, дауыс екпіні мен ырғағы үйлесімді болу керек. Және оқушыға тапсырманы орындағанда оқып отырып сырттай жай дауыспен оқу керек. Яғни…