Арамшөптердің ерекшеліктері туралы биология баяндамасы

_______________________________________университеті

____________________________факультеті

Биология және экология кафедрасы

РЕФЕРАТ

Тақырыбы: Арамшөптер – жабайы және жартылай жабайы мәдениетті өсімдіктер

Тексерген: оқытушы Орындаған:

Орал қаласы,2018 жыл

Жоспары:

І. Кіріспе бөлім

1.1. Арамшөптер туралы жалпы сипаттама

ІІ. Негізгі бөлім

2.1. Арамшөптердің негізгі биологиялық топтары мен өкілдері.

2.2. Арамшөптердің таралуы және олардың тіршілік жағдайларына бейімделуі.

2.3.Арамшөптердің биологиялық ерекшеліктері

2.4. Арамшөптер келтіретін зиян.

ІІІ. Қорытынды бөлім

Арамшөптермен биологиялық, химиялық күресу және жою шаралары.

Арамшөп-егін арасында өсетін дала өсімдіктері. Табиғи шабындықтар мен жайылым шөбінің сапасын кемітетін улы және азықтық қасиеті жоқ өсімдіктер де арамшөп қатарына жатады. Бір дақылдың арасында екінші бір дақыл, мәселен бидай егісінде арпа өсіп тұрса, мұны да зиянды өсімдік деп есептейді.Арамшөп егіске зор зиянын тигізеді: ылғалға, қоректік заттарға ортақ болады, егіннің түсімін, өнімнің сапасын кемітеді, топырақты баптау жұмысын қиындатад, егіске зиянды жәндіктер мен ауру таратады.Республикамызда жиі ұшырасатын арамшөптер: қара сұлы, итқонақ, алабота, шырмауық, кекіре, қызғылт қалуен, сары қалуен т.б.Егер танабының арамшөптерден тазалығы егіншілік мәдениетінің негізгі көрсеткіштерінің бірі болып саналады.

Арамшөптерге тән қасиет олардың жоғарғы өсімталдығы. Мысалы, жусанжапырақ тұқымдары бір өсімдіктен 5000 дана, алабұта 200 мың, қызылша гүлтәжі 500 мың, сарықұрау 730 мың тұқым бере алады.

Көптеген арамшөптер тұқымдарын жан – жаққа тез тарата алатын қабілеті бар. Мысалы, күрделі гүлді арамшөптердің (қалуен, бақ-бақ) – ұшпа ұрықтары, кәдімгі кәріқыздың, тікенді сарысояудың-тікендері мен ілгешектері.Арамшөптердің басты ерекшелігі тұқымдарының біркелкі еместіқі, шұбалаңғы көктеу. Сондықтан да егісті себу алдында, тіпті парды өңдеу кезінде де (қарасұлы) арамшөп көктері толығынан жойылмайды.

Біркелкі өнбеуін көптеген себептермен түсіндіруге болады: тұқым қабығының құрылысының ерекшелігі мен алуан түрлігі (алабұта), жылдық мөлшері мен топырақ температурасына қажеттілігі (қара сұлы, итқонақ), күн сәулесіне реакциясы (мысалы, алабұта тұқымы жарықта, ал итқонақ тек қараңғыда ғана көктейді). Көктеудің біртегіс өтпеуі арамшөп тұқымдарының тыныштық кезеңінде болуына байланысты. Мұнда лайықты жағдай болғанына қарай, яғни жылу, ылғал, оттегімен қамтамасыз етілсе де, өнім-көктеуге мүмкіндігі болмайды.Арамшөптердің тұқымы топырақ қабатына тіршілік қабілетін ұзақ мерзімге дейін сақтайды. Кейбір арамшөп тұқымдары тіршілігінің “тыныштық кезеңі” ондаған жылдар бойы сақталғандығы анықталған. Мысалы, дала қышасы 7 жылға, жолжелкен 9жылғы, мальва – 21 жылға дейін өніп – өсуін сақтай алады.Кейбір арамшөп түрлерінің тұқымы жануарлардың ішегіне түскенде де өнгіштігін сақтайды. Дала шырмауығының тұқымы ішек жолынан өткеннен кейін бұзауларда – 22,3 процент, жылқылырда – 6,2 процент, қойларда – 21 процент тіршілік қабілетін сақтайды.

Өзінің биологиялық ерекшеліктеріне қарай арамшөптер топтарға бөлінеді. Одақта 2500 – ден астам, ал Қазақстанда 300 – ге жақын арамшөп түрлері анықталған.Арамшөптердің бірнеше топтары бар.

Соның ішінде мекендейтін ортасы бойынша:

а) егіс арамшөбі немесе аңыздағы арамшөптер;

б) тұрғын үйлерге, қора-жай құрылысына т. б. жақын маңда өніп-өсетін сыпырынды арамшөптер. Мекендейтін ортасы бойынша арамшөптердің осы аталған үш тобының арасында айқын шекара жоқ екенін еске алған жөн.

Арамшөптер топырақ қабатына орналасуы бойынша:

а) үстіңгі қабатқа жататын арамшөптер (қалуендер, ащы жусан, кенеп шөп, ақ алабұта) ;

б) дақылдармен бойлас орналасқан орта қабатқа жататын рамшөптері (жабайы шомыр, көк гүлкекіре, қара сұлы) ,

в) төменгі қабатқа жататын арамщөптер (кәдімгі қазтабан, егістік ярутка, кәдімгі жұмыршақ) .

Арамшөптерді агробиологиялық топқа бөлудің егіншілікте мәні зор. Бұл топтың негізіне мынандай белгілер алынған. Қоректену әдісіне қарай барлық арамшөптер:

паразиттер

жартылай паразиттер

паразит еместер (көкшөптер) болып бөлінеді.

Паразитті арамшөптер деп басқа өсімдіктер арқылы қоректеніп өніп-өсетін өсімдіктерді айтады. Бұлар фотосинтез құбылысын жүргізуге бейімділігін жоғалтқан, себебі олардың жапырақтары жетілмеген, сондықтан органикалық заттар мен суды өздерінің қысқы емізікшелерімен не өсімдіктің тамырына жабысын алады да, нәрін сорады.Егер қоректік заттарды асыраушы өсімдіктердің сабағынын алатын болса, онда оларды сабақтық празитті арамшөптер дейді. Бұған барлық арамсояудың түрлері жатады.Егер арамшөптер қоректік заттарды өсімдіктің тамырына жабысып алатын болса, оларды тамыр паразитті арамшөптер дейді. Бұл топтың өкілдері барлық сұңғыланың түрлері.Жартылай паразитті арамшөптерде құбылысы толық жүреді, сондықтан да олар басқа өсімдіктерден суды және онда ерітілген минералды заттарды және бірен-саран органикалық заттарды сорып алады.

Паразит арамшөптерге жөргемшөп (арамшырмауық) жатады. Жөргемшөп беде мен жоңышқаға зиянды әсерін тигізеді. Жөргемшөптің тамыры да, жапырағы да болмайды. Мәдени өсімдіктердің сабағына оралып дайын шырындармен қоректенеді. Бұл апамшөп республиканың оңтүстігінде Алматы, Жамбыл, Шымкент және Қызылорда облыстарында кең таралған. Қант қызылшасы, майлы зығыр, темекі, картоп, жоңышқа, беде тағы басқаларына змянды әсерін тигізеді. Жөргемщөп тұқымы арқылы және вегативті жолмен көбейеді. Тұқымының ұзындығы 0,8.....61,0 мм., 18 ͦ С жылылықта жақсы өнеді. 4 см топырақ тереңдігінен өніп шықпайды.Тұқымы 4....5 жылға дейін өнгіштік қабілетін жоймайды. Арамшөптің биіктігі 3...4 сантиметрге жеткенде мәдени өсімдіктердің сабақтарына орала бастайды. Егер маңайында өскен өсімдік болмаса 4...6 аптадан кейін өліп қалады, себебі тұқымындағы қоректік заттың қоры таусылады.

Өсімдік сабақтарына шырмалып өскен жөргемшөп, вегетативті кезеңінің аяғында (гүлденгеннен 2...3 аптадан кейін) тұқым түзеді.Топырақ қабатында ылғал жеткілікті болса жөргемшөп сабақтарының ұсақ бөлшектері тез өсіп көбейеді. Кесінділердің ұзындығы 12...15 см болса толық сақталады.Күнбағыс сұнғыласы сұңғыла тұқымдастарға жататын бір жылдық паразитті арамшөп. Сұңғыла темекі, зығыр, помидор, сафлор және күнбағыс дақылдарының тамырын зақымдайды. Тек тұқымнан ғана өсіп көбейеді. Тұқымы өте уақ болады да жел арқылы таралады.Бір өсімдік 100...140 мыңға дейін тұқым бере алады. Топырақ қабатындағы ылғалдылығы артқан сайын арамшөптің дамуы да нашарлайды. Ол күнбағыс дақылын сепкеннен кейін 40...60 күн өикен соң ғана топырақ бетіне көктеп шыға бастайды. Сабағы жіңішке болады да түбіне қарай жуандай түседі, ұзындығы 30-40 сантиметрге жетеді.Толығымен паразиттік тіршілік ететін өсімдіктерден басқа, жартылай паразитті арамшөптер де бар. Олардың қалыпты жетілген жасыл жапырақтары болады, бірақ олардың тамырлары көрші өсімдіктердің тамырына берік жабысып, су мен қоректік заттарды сіңіреді. Бұл топқа көптнген астық тұқымдас өсімдіктерді зақымдайтын кеш жетілетін қандауыр, кейбір шалғындық щөптердің т

Паразитті емес арамшөптер. Паразитті емес арамшөптер өте көп. Олар өзінше өмір сүреді және фотосинтез арқылы органикалық емес заттардан (көмір қышқыл газы , су және минералдық тұздар) органикалық заттар синтездейді.

Аз жылдық арамшөптер деп тек тұқымы арқылы көбейетін, тіршілік ұзақтығы 1-2 жылдан аспайтын өсімдіктерді айтады. Бұл арамшөптер өздерінің вегетативті өсу мезгіліне байланысты мына топтарға бөлінеді.

Аз жылдық раңтәріздес арамшөптер (эфемелер). Бұлардың вегетативтік кезеңі қысқа, 45...60 аптадан аспайды, сол маусым ішінде бірнеше ұрпақ бере алады. Бұл топтың негізгі өкілдері дымқыл жұлдызшөп, сеппе көкнәр.

Жаздық арамшөптер деп көктемде өсіп, күзде тұқым беріп өзінің өсіп-өну кезеңін аяқтайтын өсімдіктерді айтады. Олар көктеп өсу мезгіліне байланысты жаздық ерте жетілетін және жаздық кеш пісетін арамшөптер болып бөлінеді.Жаздық ерте жетілітін арамшөптерге тұқымдары топырақ қабаты 10...12˚С жылықта, яғни ерте көктейтін, сондықтан ерте жетілетін өсімдіктер жатады. Бұлар: алабота, қарасұлы, дала қышысы, жабайы щомыр, ерменжапырақты амброзия, жабайы сора, шырмауық, қарақұмығы.

Кеш жетілетін жаздық арамшөптер деп тұқымдары топырақ қабатының жылылығы 15...20 ͦ С болғанда көктейтін, сондықтан да кеш пісіп жетілетін өсімдіктерді айтады.Бұл топқа жататындар – көк итқонақ, мысық құйрық, итқонақ, тауықтары, қара қаңбақ, түйеқарын т. б.Қыстан шығатын арамшөптер екі түрлі жолмен дамуы мүмкін. Егер олар көктемде өніп шықса, онда өздерінің өніп-өсу кезеңін күзге қарай аяқтайды, яғни жаздық арамшөптер тәріздес дамиды. Олардың көктеп өсуі кешеуілдесе, онда олар қыстап қалады да, келер жылы өсіп-өну кезеңін аяқтайды, яғни олардың дамуы күздік арамшөптер тәрізді.

Күздік арамшөптердің тұқымы алғашқы тіршілік жылында кез келген кезеңде көктеп өседі, тек тамыр маңайындағы жапырақтар құралады да, қара күзде яровизация сатысынан міндетті түрде өткеннен кейін осы сатысында қыстап шығады да, келесі жылы тұқым береді. Аталған топқа жататындар – қара бидай арпабасы, дала арпабасы, егістік сыпыртқысы, кәдімгі сіпсебас т. б.

Көпжылдық арамшөптер. Көп жылдық арамшөптерге өздерінің толық дамуына бірнеше өсіп-өну кезеңдерін қажет ететін өсімдіктерді жатқызады. Бұл топтың арамшөптері тұқымы арқылы және вегетативтік жолмен көбейеді.Негізгі өкілдері – ащы жусан, бұйра қымыздық, цикорий, бақажапырақ, кәдімгі бақбақ.

Тамырсабақты көп жылдық арамшөптер тұқым арқылы және түрі өзгерген топырақ қабатындағы тамырсабағының көмегімен көбейеді. Қазақстанда ең көп тарағандары жатаған бидайық, құмай, кәдімгі қамыс, салалы қарашоғыр.

Атпатамырлы арамшөптер негізінен вегетативті жолмен көбейеді. Бірінші жылы негізгі тамырын құрайды. Негізгі тамырдан қосалқы бүршіктері бар жіп тәріздес вегетативті тамырлар тарайды. Ол тамырлар топырақ бетіне көлбеу орналасады. Келесі жылы ерте көктемде осы бүршіктерден жер бетіне бұтақшалар өсіп шығады. Бұл топтағы арамшөптерді тамыр жүйесінің терең орналасуына байланысты жою қиын, сондықтан да олар егістікке көп залал келтіреді.

Жатаған арамшөптер тұқымнан басқа тамырланған сабақтарының көмегімен тарайды. Бұл топқа жататындар: кәдімгі қазтабан, жатаған сарғалдақ, шырмауық будра. Топыраққа жанасқан сабақтардан тамырлар және топырақ беткейінде жапырақты өркендер пайда болады. Жатаған сабағы үзілсе, тамырланған өсімдіктер өз бетімен өсіп-өнеді.

Түйнекті арамшөптер негізінен вегетативті жолмен көбейеді. Оған түйнекті чина, батпақ қайызғақ шөбі, жұмыр жәлемшөп жатады. Бұлар дымқылданған ойысты алқаптарда кездеседі.

Карантиндік арамшөптер. Бұл топқа таралуы шектелген, немесе елімізде өспейтін ерекше зиянды арамшөптер жатады. Осыған орай ішкі және сыртқы карантиндік арамшөптерді ажыратуға болады. Ішкі карантиндік арамшөптерге жататындар жусан жапырақты ойраншөп. Бұл арамшөп Алматы облысында кең таралған. Облыс бойынша ең көп тараған алқаптар Іле, Қаскелең, Талғар аудандары. Бұдан басқа ішкі карантиндік арамшөптерге қызғылт кекіре, арамшөп күнбағыс жатады.Сыртқы карантиндік арамшөптерге жататындар бұдыр күнбағыс. Арамшөптердің ішінде адамға және жануарға улы, қауіпті болып келетіндері бар.

Улы арамшөптер. Олардың ішінде өсімдіктердің өздері (сасық мендуана) немесе жас көктері, құмайшөп тұқымы, далалық ярутка, дала арамсояуы улы болып келеді. Улы арамшөптерге жататындар – кәдімгі қарамықша, қыздырма үйбидайық, күрең укекіре, нағыз сасық мендуана, күйдіргі сарғалдақ, егістік ярутка, қара мендуана, құмайшөп, жусанжапырақ, ойраншөп және басқалар.

Арамшөптердің мұндай биологиялық ерекшеліктерінің егіншілікте мәні бар: бұйра қымыздықты орта пісу кезеңінде, немесе егістік қалуенді гүлденгенде де отау – өнгіш тұқым береді. Бұдан туатын қорытынды арамшөптерді гүлденгенге дейін отаған жөн.Арамшөптерді тамырларымен бірге құртпай, үстіңгі сабағын отау немесе тамырларын кесіп бөліп тастағанда, көптеген арамшөптер бүлінген мүшелерін қайтадан қалпына келтіруге қабілетті. Мұндай арамшөптерге гүлтәжі, бақша қалуені, қарабасқонақ жатады, ал бұлардың сабақтарын отағанда, жаңадан гүлденгіш сабақтар құрылады және едәуір тұқым мөлшерін бере алады.Арамшөпке қарсы күресті табысты әрі тиімді жүргізу үшін олардың биологиялық ерекшеліктерін терең білу қажет. Мысалы, біржылдық арамшөптердің көген бір рет отау, оларды жоюға әкеп соңғы, ал атпа тамырлы арамшөптерді бір рет отау – олардың көбеюін күшейтеді.Көпжылдық арамшөптер тек тұқымнан ғана емес,…