Асық ату ережесі жаңартылған 2025-2026 жыл

ОЙЫН ЕРЕЖЕСІ

Асық ойнаған озар

Ұлттық болмыста ешқандай басы артық дүние болмайды. Ол ойын бола ма, әдет-ғұрып, салт-дәстүр бола ма, бәрі де адамның өзінің өскен ортасына сай, жан-жақты жетілген азамат болуына көмектеседі. Асық ату - көшпелі халықтардың, әсіресе, қазақ ұлтының ежелгі кезден келе жатқан ойыны. Жалпы балалардың ойыны болып есептелсе де, оның басқа түрі болмаған- дықтан ба, әлде өзінің қызықтығынан ба, бірақ оны ағы да, қарасы да, үл- кені де, жасы да, батыры да, биі де ойнаған. Соған байланысты оның түрі де көп – далада ойнайтын түрлері, үйде ойнайтын түрлері. Бүгінгі көріп отырғанымыз – барлығы далада ойнап отыратын түрлері. Соның өзі бір- неше түрге бөлінетіні белгілі. Асық ату бұл негізінен ауыл балаларының сүйікті ойыны десек, қателеспейміз. Біріншіден, ол бірін-бірі достасу-сый- ласуға, бірін-бірі қадірлеуге, ұйымшылдыққа, тәртіпке үйретсе, екіншіден көз мергендігіне, қол мергендігіне үйреткен.

Енді тағы бір айтатаын нәрсе – халқымызда «Асық ойнаған азар, доп ойнаған тозар, бәрінен де қой бағып, құйрық жеген озар» дейтін сөз бар. Ол кезде асық ойнады, доп ойнады. Ол - бүгінгідей футбол сияқты халықа- ралық деңгейге шыққан, кәсіпке айналмаған кез. Қазір ол спорттың түрі болып, жұрт одан мамандық алып, жұрт одан күнкөрісті түзіп, кәсіп етіп жүр. Сол кезде олай емес еді. Бұл ойынның түр есебі ретінде ғана бағаланған, ал бала бүкіл өмірін, ұзақ күнгі тірлігін ойласпайды, сондықтан да баланың ойын бүгінгі тірлікке, күнкөріске аудару үшін әлгіндей мақалды шығарған. Жоғарыда айтып кеткендей, асық ойыны мергендікке – көз мергендік- ке, қол мергендікке, дос болуына, ұйымшылдыққа, төзімділікке үйретеді, соның бәрі - ғажап дүние.

Бұл дүние қазір өзгерген. Адамның түсінігі де, таным түсінігі де, қа- былдау мүмкіндіктері де үлкен. Әлемдік ойындардың түрлерін көріп отыр спорт түрлері, сондықтан «біздің ауылда былай ойнайтын еді, біздің ауылда былай ойнайды» дегенін қалдыру керек. Қазақтың ұлан-байтақ даласының төрт аясы мындаған жер шақырым ғой, әр өңірде асықтың әр-түрлері ой- налған. Солардың бәрін қорытып алып, ортақ ережесін шығару керек. Сөй- тіп, ойынды бір ұлттық спорт түріне айналдыруға болады.

Асық ойынын әлемдік деңгейге шығару керек. Түрік халқы атауының бәрі асық ойнай алады. Бұны тек жетілдірсе, болғаны.

Қойшығара Салғараұлы,

Мемлекеттік сыйлықтың иегері, Түркітанушы ғалым,

профессор, жазушы

Асық ату – барлық ұлттық спорт түрлерінің бастауы»

Ұлттық ойынымыз Асық атуды спорт ретінде елімізге кең түрде тара- тып, әлемдік деңгейге жетуіне атсалысып жүрген біртуар азамат, Республи- калық Асық ату федерациясының атқарушы директоры, Қазақстанға еңбек сіңірген жаттықтырушы, «Құрмет» орденінің иегері, Арқалық қаласының құрметті азаматы, Асық ату спортының негізін қалаушы Жомарт Сабыржа- нов ағамның осындай қанатты сөзі бар. Иә, шынымен де дүниеге келген ер бала ең алдымен есін біліп, ойын ойнай бастағанда ең бірінші асықпен танысады. Асық ойнап өсе келе қалған спорт түрлеріне бейімделеді.

Асық ату ойынының еліміздің әр өңірінде 200-ден астам түрі бар екен. Осының бәрін басын қосып, ұлттық ойынды спорт түріне айналдырған Жо- март ағамыздың еңбегі орасан зор. Бұл күнде барлық облыста Асық ату федерациялары құрылып, әртүрлі жас ерекшеліктері бойынша жастар мен жасөспірімдер және ересектер асық ату және бес асықпен тұрақты түрде шұғылданады. Жыл сайын Асық ату мен Бес асықтан жастар мен жасөспі- рімдер, кіші жасөспірімдер, ересектер мен ардагерлер арасында ел чем- пионаттары мен Кубогы өтеді. Одан бөлек бірнеше республикалық және халықаралық турнирлер бар.

Бұлардан басқа Асық ату мен Бес асық төрт жылда бір рет өтетін Халық ойындары мен «Ақ бидай» спартакиадасына да еніп, оқушылар арасында Ұлттық мектеп лигасы бағдарламасында да бар. Биыл тарихта тұңғыш рет Румынияда Асық ату мен Бес асықтан Әлем кубогы өтті. Желтоқсан айында Астанада Азия чемпионаты өтеді. Келесі жылы әлем чемпионатын өткізу жоспарлануда және елімізде келесі жылы өтетін «Көшпенділер ойын- дарында» Асық ату мен Бес асық кіреді.

Мұның бәрі айтуға оңай болғанмен, Жомарт Сабыржанұлының ұзақ жылғы еңбегінің жемісі. Бабалардан мирас болған асық ойынын халықа- ралық деңгейге шығару және асық атуды дәріптеу мақсатында көптеген шетелдерге іс – сапармен барып, ол жақта тұрып жатқан қандас бауыр- ларымызға асық ойынын көрсетіп, жарыстар өткізді.

2011 жылы Астанада өткен дүниежүзі қазақтарының құрылтайын- да, қандастарымызға асық ойынының ережесін таныстырды. 2014 жылы мамыр айында Германияда, 2016 жылы шілде айында Түркияда өткен Еуро- па қазақтарының кіші құрылтайында және Моңғолия мен Қытайда және Германияда жарыстар өткізді.

2017 жылы Кореяның Чеджу қаласында өткен үкіметаралық материал- дық емес мәдени мұраны қорғау комитетінің 12-ші сессиясына насихаттау- шы ретінде қатысып, асық ойынын ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәде-

ни мұра тізіміне енгізді. 2019 жылы Асық ойыны ұлттық спорт түрі ретінде ҚР Ұлттық олимпиада комитеті тарапынан мойындалды және ҚР Мәдениет және спорт министрлігінен Асық ату спорты түрінің дамуы бойынша өкі- леттері мен құқықтарын растайтын акредиттеуден өтті.

Жалпы, Асық ату спорты орта мектептердің оқу бағдарламасына кі- ріп, мектеп оқушылары ғылыми - конференцияларға қатысып, бес асық ойынының жасөспірімдерге пайдасы туралы ғылыми жобалар жазылуда.

Асық ату спорты еліміз бойынша Нұр – Сұлтан қаласы мен Қостанай,Түр- кістан, Жамбыл, Солтүстік Қазақстан, Ақмола және Қызылорда облыстарын- да жақсы жолға қойылған. Қазақстан бойынша спорттың осы түрінен 1003 жаттықтырушы жұмыс істейді. Оның ішінде 48-і штаттағы бапкерлер. Асық атумен шұғылданушылар саны 59950 адамға жетті. Өңірлерде 880 асық ату спортының үйірмелері тұрақты жұмыс істейді.

2021 жылдың маусым айынан бастап Әділет министрлігі арқылы бірыңғай спорттық классификация бекітілді. Бүгінгі таңда асық атудан 30- дан астам Қазақстан Республикасының спорт шеберлері дайындалды.

Ұлттық спортымызды ұлықтау жолында осындай баға жетпес игі істерді атқарып жүрген Жомарт Сабыржанұлына барша асықшылар атынан алғыс айтамыз және ағамыздың ғұмыр жасы ұзақ болып, Асық атуды әлемдік дең- гейге жеткізе беруіне тілектеспіз!

Мусағали Тасқалиев Ақтөбе облыстық Асық ату федерациясының президенті,

«Спорт жұлдыздары» республикалық журналының бас редакторы,

Қазақ журналистикасының қайраткері,

Қазақ Спорт және Туризм академиясының құрметті профессоры, ҚР Дене шынықтыру ісінің үздігі

Кіріспе

Дүние жүзіндегі әр халықты алып қарасақ, әрқайсысында өзінің та- биғаты мен болмысына сай ұлттық ойындары болған. Қазақ халқында да адамның тәні мен рухани дүниесіне пайдасы мол спорт түрлері бар. Халқымыздың ұлы ақыны Абай Құнанбайұлы, ағартушы-ұстаз Ыбырай Ал- тынсарин, ғалым Шоқан Уалихановтар ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні- нің жоғары екенін атап өткен.

Халқымыздың жарқын жұлдыздарының бірі Мағжан Жұмабаев ұлттық ойындарды «халық мәдениетінің бастау алар қайнар көзі, ойлау қабілеті- нің өсу қажеттілігі, тілдің, дене шынықтыру тәрбиесінің негізгі элементі» деп тұжырымдаған.

Ұлттық болмыста ешқандай басы артық дүние болмайды. Ол ойын бола ма, әдет –ғұрып, салт-дәстүр бола ма, бәрі де адамның өзінің өскен ортасы- на сай, жан-жақты жетілген азамат болуына көмектеседі.

Ұлттық ойындар халық тәрбиесінің дәстүрлі табиғатының жалғасы. Ежелден дәстүрлі ойындар халықтың өмір сүру әдісін, тұрмыс-тіршілік еңбегін, ұлттық дәстүрлерін, батырлық-батылдық туралы түсінігін дәріп- тепқана қоймай, адалдыққа, күштілікке ұмтылуға, шыдамдылыққа тағы баскқа құндылықтарға тәрбиелеген. Міне осынай халық арасында , әсіресе балалар арасында кең тараған ойындардың бірі – асық ойнау.

Асық- ептілікке, мергендікке, ұқыптылыққа , сергектікке баулитын тәр- бие көзі. Асық ойыны күндіз де, түнде де ойналады . Күндізгісі-мергендікке, түнгісі-ептілікке баулиды.

Сабыржанов Жомарт Сабыржанұлы ұлттық ойынды ұлықтау және оны танымал ету мақсатында азаматтардың ынталы тобын құрып 2010 жылы 4 ші қазанда федерацияны занды тұлға ретінде Әділет министрлігінен мемлекеттік тіркеуден өткізіп Республикалық Асық ату федерациясының тұңғыш Президенті болып сайланды.

2017 жылы 4-9 желтоқсанда Корея Республикасының Чеджу қаласында Үкіметаралық материалдық емес мәдени мұраны қорғау комитетінің 12 ші сессиясына Асық ойыны ЮНЕСКОның материалдық емес мәдени мұра ре- тінде ЮНЕСКОның қорғау тізіміне кірді.

2018 жылы 18 мамырда Асық ату Республикалық федерациясы ұлттық спорт түрі федерациясы ретінде Ұлттық олимпиада комитетімен танылды.

2018 жылы 02 қазанда Асық ату Республикалық федерациясы аккре- диттеуден өтті №080.

Асық ату спорты орта мектептердің оқу бағдарламаларына , сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің жүлделеріне , ұлттық спорт ойын- дарының бағдарламаларына және шетелде Болашақ бағдарламасымен оқып жатұан жастардың арасында сонымен қатар Дүние жүзілік қазақтар құрылтайларында жарыстар ұйымдастырылып өткізілуде.

Қазақстан құрамасы үш рет Қырғыздардың «Ордо» ойынына қатысып, жүлделі орындарға ие болды.

2021 жылы Түркияда өтетін 4-ші «Дүниежүзілік көшпенділер ойын- дарының» бағдарламасына Асық спорты кірді.

Өңірлерде ұлттық құндылықтырымыздын бірі болып есептелетін Асық ату спорты Қостанай облысы, Түркістан облысы, Жамбыл облысы, Нұр-Сұл- тан қаласы, Солтүстік Қазақстан облысы, Ақмола облысы және Қызылорда облыстары әр жылы өткізілген чемпионаттарда жүлдгерлер қатарынан көрініп жұр.

Қазақстанда 15 облыстарда аккредиттелген федерация жұмыс істейді, қазіргі таңда Асық атудан 1003 жаттықтырушы жұмыс істеуде. Асық ату спортымен жүйелі түрде айналысатындардың саны үнемі өсіп келеді қазір- гі таңда 59 650 адам осы спорт түрімен айналысады. Өңірлерде 880 Асық ату спортының үйірмесі бар. Аккредиттен өткен жылдан бері 30 дан аса Қазақстан Республикасының спорт шеберлері дайындалды.

Асық ату спортынан алғашқы «Спорт шебері» нормативін орындаған- дар:

Ахметов Мухтар (Қостанай қаласы), Жиеналин Серікбай (Қостанай қа- ласы), Қарабаев Алмас (Түркестан облысы).

Әйелдер арасынан Сұлтанова Жанар (Қостанай қаласы), Серікова Ай- жан (Нұр-Сұлтан қаласы). Сол сияқты алғашқы ұлттық дәрежедегі спорт төрешілері атағына ие болғандар Сабыржанов Ж.С., Нарымбаев Е.Б., Әуке- нов С.Б., Рахметов Е., Хайрулин Қ.,Сұрағанов А.

2022 жылдың қыркүйек айында Румыния мемлекетінің Констан- ца қаласында асық ату спортынан әлем кубогы өтті. Осы халықаралық жарыстың жеңімпаздары Алмас Қарабаев Түркістан облысы, Самат Аукенов, Қаржаубай Ерболат, Ж. Сабыржановтар жеңімпаз атанды. Әйелдер арасын- да алғашқы әлем кубогының жеңімпаздары атанғандар Думан Айлана, Да- ниярова Камилла, Аманжолова Аружан, Амангелді Назгүл.

2022 жылдың 1-4 желтоқсан аралығында алғашқы рет асық ату спортынан Азия чемпионаты Астана қаласында өткізілді. Осы чемпионат- тың тұңғыш жеңімпаздары Қарабаев Алмас, Қайыпбеков Мырзамұрат, Ай- тқұлов Амандос, Жұмағұлов Адильхан. Әйелдер арасында Ходжаниязова Анаргуль, Султанова Жанар Алиева Мариям, Думан Айлана.

Осы Азия чемпионаты қарсаңында федерация президенті болып ұлт- тық спорт жанашыры кәсіпкер Талғат Дюйсеков сайланды.

І. Жалпы ережелер

Ереже асықтан Жарыс өткізу шарттарын реттейді.

Асық ойыны балалардың бойында қазақ халқының тарихи- мәдени мұрасына құрмет сезімін қалыптастыру, сондай-ақ ептілікке, мергендікке, ұқыптылыққа, сергектікке баулиды, қазақтың ұлттық ойындарын білуге құштарлығын арттыру мақсатында өткізіледі.

Асық ойынында қолданылатын негізгі терминдер: