Бағалау және критериалды бағалау ұғымдарының мәні

«БАҒАЛАУ», «КРИТЕРИАЛДЫ БАҒАЛАУ» ҰҒЫМДАРЫНЫҢ МӘНІ

Жумабай Аида Айдосқызы

Алматы қаласы, Алатау ауданы №152 МГ мұғалімі

Қазақстан тәуелсіздіктің үшінші онжылдығына батыл қадам басуы, адам капиталы сапасының артуы қоғамның алға қарай жылжуға деген ұмтылысы білімді ұрпақ тәрбиелеу мәселесіне жаңа талаптар қойып отыр. Осыған орай, ҚР «Білім туралы» Заңында: «Бастауыш білім берудің жалпы білім беретін оқу бағдарламалары баланың жеке басын қалыптастыруға, оның жеке қабілеттерін, оқу ісіндегі оң талпынысы мен алғырлығын, негізгі мектептің білім беру бағдарламаларын кейіннен меңгеру үшін оқудың, жазудың, есептеудің, тілдік қатынастың, шығармашылық тұрғыдан өзін-өзі көрсетудің, мінез-құлық мәдениетінің берік дағдыларын дамытуға бағытталуы тиіс» екендігі атап көрсетілген [1]. Алайда, күні бүгінге оқушыларды айтылған дағдылар бойынша жұмыс жүргізу жаппай орын алмай отыр. Оқушылардың білімін тексеруді ұйымдастыру да, әдістерін де, мазмұнында да бірқатар елеулі кемшіліктер орын алып келеді. Оның бірі білімді тексеру мен бағалаудың функцияларын дұрыс түсінбеу оқу процесіндегі рөлі мен орнын асыра бағалау аясы тар мақсатқа айналдыру, сабақта уақытты тым көп бөлу болып отыр. Кейбір кемшіліктер мұғалімнің білімді тексерудің негізгі әдістерін білмейтігінен, оларды дұрыс қолдана алмайтығынан келіп шығады. Баға қоюда

«Бағалау – оқу үдерісін жақсартуға ықпал ететін бес қарапайым ерекшелікті оқушылармен тиімді кері байланыс орнату, оқу үдерісіне қызу араластыру, оқыту мен бағалау нәтижелері арасында байланыс орнату, оқу табыстылығының негізгі факторлары бағалаудың мәнін түсіну, өз жұмысын өзі бағалау және өзін-өзі жетілдіру жолдарын түсіне білуді дамыту» деп, атап өтуімізге болады [11].

«Бағалау» термині «жақын отыру» дегенді білдіретін латын сөзінен шыққандығы кездейсоқ емес, себебі бағалаудың негізгі сипаты бір адам басқа адамның не айтып, не істегенін немесе өзін өзі бақылау жағдайында өзінің дербес ойлауын, түсінігін немесе тәртібін мұқият бақылауы болып табылады. Бұл жорамал ресми тестілерден және емтихандардан бастап, мұғалімдер сыныптарда күніне жүз рет өткізетін бейресми бағалауға дейінгі бүкіл бағалау спектріне қатысты. Бұған қарамастан, бағалау түрлі нысанда болуы мүмкін: бір тестілер қолдағы қарындаш пен қағаздың көмегімен жүргізілсе, басқалары сыныптағы әдеттегі сөйлесу кезінде сұрақ қоюға негізделеді. Бағалаудың барлық түрлеріне жалпы сипаттамалар тән және олар төмендегілерді қамтиды: қадағалау; алынған мәліметтердің интерпретациясы; бұдан арғы іс-әрекетті анықтауға бағытталған қорытынды [12].

Білімді бағалау – сол білімді игеру мүмкіндігін зерттейді, кемшіліктерін анықтап, оларды түзету жолдарын қарастырады, жетістіктерін одан әрі дамыту, жетілдіру жолдарын іздестіреді. Білім деңгейін бағалаудың формальдығы, нақты білімінің шын мәнінде бағаланбай қалуы, асыра бағалаушылыққа жол берілуі кейбір өз істеріне жауапсыздықпен қарайтын оқытушылардың көзбояушылыққа жол беруі, білім сапасына ғана емес, адамгершілік қасиеттеріне, келешекте қоғамға пайдалы қызмет етулеріне кері әсерін тигізеді. Білімді тексерудің өзі – кең ауқымды ұғым. Оған білім тексеру жүйесі, тексеру жолы, әдіс-тәсілдері, талап-қағидалары, ұйымдастыру жолы т.б. жатады. Сонымен қатар білімді бағалаудың ең басты құрамдас бөліктері: білімді тексеруге қойылатын талаптар, білімді тексеру мақсаттары, міндеттері, білім тексеру сапасы, тексеру құралы т.б.

«Бағалау – сыртқы заттар мен құбылыстардың, олардың қатынастарының адам санасында идеалды образдар жүйесі ретінде бейнеленуінің қайшылыққа толы күрделі процесс», – Д. Кішібеков осындай тұжырым жасаған. Олай болса, оқуды бағалау оқу іс-әрекеті барысында адам өзін қоршаған ортаны игереді, ол туралы білімі кеңейіп, тереңдей түседі, шынайы білімге айналады [5].

Баға қою. Баға оқушыға білімдік стандарттарды меңгергені үшін қойылады. Мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі – баланы өзіне баға беруге дағдыландыру үшін оған бағалау өлшемдерін түсіндіру.

Дәстүрлі төрт баллдың бағалау жүйесі:

• толық біледі (өте жақсы);

• жеткілікті біледі (жақсы);

• жеткіліксіз біледі (қанағаттанарлық);

• білмейді (қанағаттанарсыз);

Бірінші тәсіл арқылы мұғалім баға туралы өз пікірін айтады, бірақ оған уақыт кететіндіктен, көп қолданбайды. Екінші тәсіл – бағаны, оны неліктен қойғаны жөнінде күнделікке жазу. Үшінші тәсіл – үлгерім экранын шығару.

Білім, іскерлік, дағдыларды бақылау және бағалау жұмыстары:

• тексеру және бағалаудың пайдасын көрсететін жағдаяттар жасау;

• "Үйге не берілді?" деген сұраққа жауап алуға уақыт кетірмеу;

• жақсы көңіл-күйге бөлеу;

• оқушының жауапты ойланып беруіне уақыт бөлу;

• оқушылардың жауаптарын мұқият тыңдау, мадақтау;

• жауапты соңына дейін тыңдау, талдау және ескертулерді кейін жасау;

• оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеру (жай, темперамент, тіл кемістігі);

• жеке тапсырмалар беру;

• оқушы өзін еркін сезетін жағдай жасау;

• оқушының жауабын талдау, жеке тұлғасын сынамау;

• оқушылар бағасын көтергісі келсе, оларға тапсырманы қайта беру;

• жауап бергенде, тапсырманы орындағанда тірек сызбаларды қолдануға рұқсат беру;

• бақылау және тексеру әдістерін түрлендіріп отыру;

• тестілік бақылауды жиі қолдану;

Сонымен баға қою білімді және шеберлікті талап етеді. Баға – бала өміріндегі маңызды оқиға. Баға арқылы бала өзі туралы ойын реттеп, сыныптағы беделін нығайтады. Сондықтан мұғалім баға қоюға өте мұқият болу керек. 1-сыныпта баға қоймауға болады, басқа сыныптарда байқау, жарыс, ойындар ұйымдастырып, әр баланың өз орнын анықтауына көмектеседі [5, 11].

Бағалау–белгілі критерийлер арқылы идеялардың құндылығы немесе дәлелдер туралы тұжырымды қалыптастыру [13].

Бағалау–оқыту нәтижесін анықтау үшін қолданылатын тәсіл, оқушының берілген тақырыпты меңгерудегі кемшіліктерін жоюда, оның үлгерімінің нәтижелі болуына ықпал ететін фактор. Бағалау көбінесе баға қоюдың синтездік түрі (1-ден 5-ке дейінгі ранг) арқылы жүзеге асады. Сондай-ақ, мектеп тәжірибесіндегі бағалау–баға қоюмен ғана шектелетін тәсіл емес, ол материалды меңгеру, меңгермеу фактісімен қатар оның себептерін анықтауға мүмкіндік беретін оқытудың маңызды құрамды бөлігі болып табылады. Жоғары оқу орындарында бағалау рейтингтік әдіс арқылы жүргізіледі.[14]

Бағалау деп жұмысындағы дербестікті, тапсырманы дұрыс орындау нәтижесін білімнің, іскерліктің және дағдының сапасын анықтауды айтады. Үлгерімді бағалаудың білім беру және тәрбиелік маңызы бар. Білім берудің мағынасы оқушылар обьективті білім алады, ой-өрісі кеңиді, ғылыми көзқарасы қалыптасады, іскерлікті, дағдыны игереді. Білімді, іскерлікті және дағдыны тексеру және бағалау танымдық іс-әрекет кезеңдерінің бірі болады. Бұл жерде негізгі мақсат–оқушылардың оқу жұмысын бағылау, олардың үлгерімін және кері байланысын есепке алу [15]. Мұғалім оқушылардың білімді, іскерлікті. Дағдыны игеру сапасын тексеріп қана қоймайды, ол оларды ойлау тәсілдеріне, практикалық жұмысқа үйретеді және біліміндегі кемшілікті жоюдың жолдарын іздестіреді.

Оқушылардың білімін бағалау үшін мынадай жағдайларды ескеру қажет:

а) оқушы білімнің жақсы жақтарын және кемшіліктерін дәлелдеу;

ә) баға әділетті болуы қажет, оқушының бағасын әдейі төмендетуге, оған өте жеңіл-желпі қарауға және ымыраушылыққа салынуға болмайды;

б) әрбір баға – бұл тек қана білімді есепке алу емес, ол шын тәрбиелік құрал. Сондықтан, оқушы білімін бағалауда немқұрайлылққа салынуға болмайды;

в) оқушылардың кейбір теріс қылықтары үшін бағаны жазалау құралы есебінде қарастыруға болмайды;

г) оқушылар білімін тексеруді және бағалауды сабақтың әрбір кезеңінде іске асыру керек [16].

Бағалау (ағылш. – assessment →size (көлемін анықтау, көбінде салықтың) →sed/sit – отыру (соттың қасында ақпарат беріп көмектесу) – бұл оқыту нәтижесінде оқушылар нені біліп түсінді және осы білім-түсініктерін қалай қолдана алатынын терең түсіну үшін түрлі дерек көздерінен ақпаратты жинақтау және талдау үдерісі. Оқушының өзі емес, оның жұмысы бағаланады. Ал бағалауда басты назарды жұмыстың кемшіліктеріне емес, жетістіктеріне аудару керек. Кемшіліктер екінші кезекте қарастырылады [17].

Сонымен жоғарыдағы ғалымдардың бағалауға берген тұжырымдамаларын басшылыққа ала отырып, «бағалау – білімді сандық және сапалық тұрғыдан анықтау, үйренушілердің жоспарланған нәтижелерге жету көрсеткіші» деген қорытынды пікірге келе аламыз.

Білімнің сапасын көтерудің қазіргі таңда жолдары көп. Ең бастысы білімді де білікті, ұшқыр ойлы шығармашылық қабілеті мол ұстаздың шәкіртімен бірлесе еңбек етуі талап етіледі. Білім сапасы дегеніміз – мектепте білім алып отырған шәкірттің немесе мектеп бітірушінің білім алу арқылы әзірлігінің сапасы мен білім беру қызметінің сапасын қамтитын түсінік. Қазіргі кезде оған жететін жаңа педагогикалық технологияларда баршылық. Соның бірі — критериалды бағалау жолдары. Біз бұл бағалау жолын сын тұрғысынан ойлау технологиясы арқылы жүзеге асыра аламыз.

Критериалды бағалау – оқушылардың оқу жетістіктерін бағалау бұл оқушылардың жоспарланған оқу мақсаттары мен шынайы нәтижелерінің сәйкестік деңгейлерін орнату [18].

Критериалды бағалау – алдын ала белгілі критерийлерге сәйкес, оқушының жеке оқуын түзетуге мүмкіндік беретін, оқу мақсаттарына сәйкес күтілетін нәтижеге жетуде оқушылардың оқу жетістіктерін бағалау.

Критериалды бағалау оқушылардың дағдыларын дамыту деңгейін бағалауға мүмкіндік береді және сабақ беру, бағалау мен оқытудың өзара байланыс принциптері негізінде дайындалады.

Критериалды бағалау - оқу бағдарламасындағы күтілетін нәтижелерге жету мақсатында оқушылардың білім алудағы жеке даму жолына түзетулер енгізуге мүмкіндік беретін, оқушының оқу жетістігін алдын-ала нақты анықталған бағалау критерийлерімен сәйкестігін бағалау болып табылады.

Білім алушылардың өзін-өзі бағалауы өзін-өзі ұйымдастыру және

өзін-өзі жетілдіру үшін жеке жетістіктерін (білім алушының өзін-өзі бағалауы және жетістіктерін есепке алуы үшін портфолио) бағалау арқылы жүзеге асырылады.

Критериялық бағалау жүйесі енгізілетін болады: білім алушының оқу

жетістіктерінің МЖБС-да белгіленген мәлімделген нәтижелерге (өлшемдерге) сәйкестігін бағалау. Бағалауға МЖБС-да және оқу бағдарламаларында мәлімделген барлық білім беру нәтижелері, сондай-ақ негізгі және пәндік құзыреттіліктер жатады.

Мониторинг нәтижелері білім алушының функционалдық

сауаттылығының даму динамикасын, мектеп оқушыларының, мұғалімдер мен мектептердің жетістіктерін бағалауды, сондай-ақ стандарттарды, оқу бағдарламалары мен оқулықтарды жаңарту іс-шараларының тиімділігін қамтамасыз етеді. [19].

Критериалды бағалау кезінде оқушылардың үлгерімі алдын-ала белгіленген критерийлердің нақты жиынтығының көмегімен өлшенеді (Глазердің енгізген ұғымы 1963) [20]. Бұл нормаға негізделген бағалаудың өзгеше. Нормаға негізделген бағалау кезінде оқушылардың үлгерімі олардың сыныптастарының үлгерімімен салыстырылып қойылады. Критериалды бағалау–бұл білім берудің мақсаты мен мазмұнына негізделген оқушының оқу- танымдық құзырлығын қалыптастыруда алдын-ала белгіленген жетістіктермен салыстыру үрдісі . Критериалды бағалау бүгінгі білім беру жүйесінде зор маңызға ие. Өйткені қазір оқушылардың білімділігі ғана басты рөлде емес, басты рөлде оқушының құзіреттілігін, оның жеке тұлғалық қасиеттерін дамыту, қоршаған ортамен дұрыс қарым-қатынасу, өзін-өзі дамыту, өзіндік білімін көтеру сияқты мақсаттар қойылған. Критериалды бағалау бұл мақсаттар мен міндеттердің барлық талаптарына сай орайластырылған.

Критериалды бағалаудың басты ерекшелігі:

— алдын-ала ұсынылған бағалау шкаласы;

— анық, айқындылығы;

— бағаның әділдігі;

— өзін бағалауға мүмкіндіктің берілуі.

Критериалды бағалау сабақтың өн–бойында жүзеге асып отырады. Алдымен топтық жұмысты бағалауда өте тиімді. Өйткені топ жұмысын критерийлермен бағалау жұмыстың нәтижелілігіне және оқушылардың өзара бағалау арқылы өз пікірлерін ортаға салып, еркін жеткізуіне алып келеді. Өз пікірін еркін айту, өзгелердің жұмысына өзіндік бағасын беру өмірге бейімділіктерін арттыра берері сөзсіз. Бағалау парағы топқа тапсырмамен бірге ұсынылатын болғандықтан, оқушылар өзге топты бағалар алдында өз тапсырмаларын орындауда сол критерийді басшылыққа алады [21].

Критериалды бағалау моделін іске асыруда оқу жылы бойында оқушының оқудағы дамуын және үлгерімі туралы деректерді жинау үшін бағалаудың үш түрі жүргізіледі. Олар: қалыптастырушы бағалау (ҚБ), ішкі…