Бал арасы туралы баяндама жаратылыстану бағытына

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті

Жаратылыстану-география факультеті

Биология-экология кафедрасы

Реферат

Тақырыбы: Бал арасы ( Apis mellifera )

Орындаған: Б-15 топ студенті

Байдуллаева А.К.

Тексерген: аға оқытушы Болатова Қ.Б.

Орал,2018жыл

Мазмұны:

Кіріспе......................................................................................................................3

Негізгі бөлім

I. Бал арасының морфологиялық құрылысы , биологиясы.................................4

Бал арасының систиматикалық орны.........................................................4

Бал арасы қоғамдық бунақденелілер...........................................................4

Бал арасының семьялық құрамы...............................................................5

Аналық араның аралар отбасында алатын орны.......................................5

Аталық араның атқаратын қызметі.............................................................6

Жұмысшы араның аралар отбасындағы қызметі мен маңызы................7

Бал арасының көбеюі және дамуы.............................................................8

II. Бал арасының шаруашылығы..........................................................................11

2.1. Омарта құрылысы......................................................................... ................12

2.2. Ара шаруашылығының құрал-жабдықтары................................................15

III. Бал арасы шаруашылығының өнімдері........................................................17

3.1. Ара балының құрамы және маңызы.............................................................17 3.2. Ара балауызы,сүті,уы және т.б. өнімдері....................................................20

Қорытынды............................................................................................................24

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі........................................................................25

Кіріспе

Жер бетіндегі көптеген халықтар ара шаруашылығымен ежелден бері шұғылданып келеді. Тарихи ескерткіштер тіпті біздің жыл санауымызға дейін Армения мен Грузия халқы ара шаруашылығымен айналысқанын дәлелдейді. Сонымен қатар ежелгі грек тарихшысы Геродоттың (шамамен біздің жыл санауымызға дейінгі V ғасыр) Шығыс Еуропаның далалық аймағында скифтер тіршілік еткенін атап өткені мәлім, олар балмен және балауызбен емін-еркін сауда жасаған. Ескі заманда,егіншіліктің өркендеуіне дейін, славяндар бал қарастыруды негізгі кәсіптерінің біріне айналдырған. Сол кездегі орман кеңістігінде жабайы аралар өте көп болған, олардың ұяларынан бал мен балауыз алған. Кейіннен кездейсоқ кездестірілген ұялардан осындай олжа тағамды алумен ғана шектелмей, келесі жылдары пайдалану үшін аралар ұялары бар ағаштарға айрықша белгілер сала бастаған. Мұнан кейінгі қадам аралар үшін ағаштарда ұңғылап қуыстар жасау еді. Аралар үшін ұңғылап қуыстар жасалған ағашты “қуысты ағаш”, ал қуысты ағаштар өсетін орман саласын “қуысты ағаштар өсетін жер” деп атаған. Ормандаңы жабайы орта-орыс ара тұқымы бар осындай қуысты ағаштар Башқұртстанның Бузян қорығында осы кезге дейңн сақталған. Оның ғылыми және тәжірибелік мәні үлкен, өйт

Азия, Африка және Америка тропиктерінен бастап Финляндияның, Норвегияның және Канаданың қиыр Солтүстік аудандарына дейін, яғни барлық континенттер мен әр түрлі ауа райы бар аймақтарында ара шаруашылығымен шұғылданады.Қолдағы мәліметтерге карағанда (ЮHECKO және баска сенімді деректер), бүкіл дүние жүзінде 50 миллионға жуық ара отбастары бар, олардың 80% Шығыс әлемінің жартысында, ал 20%-Батысында орналасқан. Шығыс әлемі жартысында орташа омартакөлемі (Австралиясыз) - 7 ара отбасына тең болса, Батысында-14 жетеді (Канадада-41). Жер әлеміндегі арашылар саны 7 млн. жуык (оның ішінде 10% Шығыс әлем жартысына жатады). Ара отбасының ең көп сан басы мынандай мемлекеттер үлесінде: Қытайда (7,5 млн.), Ресейде (4,5 млн.), Түркияда (3 млн.), АҚШ-та (2,76 млн), Польшада (2,5 млн), Мексикада (2,4 млн), Аргентинада (1,6 млн), Германия, Испания, Иран, Греция, Франция. Румынияда (1,1—1,3 млн) [1].

I. Бал арасының морфологиялық құрылысы , биологиясы

1.1. Бал арасының систиматикалық орны

1.2. Бал арасы қоғамдық бунақденелілер

Буынаяқтылар типі – Arthropoda

Кеңірдек тыныстылар тип тармағы – Tracheata

Бунақденелілер (насекомдар) класы – Insecta

Ашықжақтылар класс тармағы – Ectognotha

Жарғаққанаттылар отряды – Hymenoptera

Сабақшалы құрсақтылар тармағы – Apocrita

Бал арасы - Apis mellifera

Қоғамдық бунақденелілердің бірі – аралар. Аралар бірлесіп тіршілік етеді. Ара қанатты, ұшуға икемі бар, қорегі гүл шырыны,ерекшелігі бал жинайтын қоғамдық жәндік.Оның балы жер бетіндегі ең ұзақ сақталатын өнім. Кем дегенде үш мың жылға жуық сақталады. Тек сақталып қана қоймайды мыңдаған ауруға ем, ең жаман деген дертті де емдейді. Аралар балға қажетті гүл шірнесі мен тозаңын жинау үшін тынбастан гүлден гүлге қонады. Негізінен бұл істі “жұмысшы” аралар ғана атқарады. Аралар жайылған кездері ондаған шақырымға дейін алаңсыз ұшып кете береді және адаспай өз ұяларын тауып қайтады. Бал аралары өте еңбекқор жәндік. Бал жинауда жыл мезгілі, ауа райы, ара ұясының күйі, өсімдік түрі жіне оның омартаға қашықтығы,шірненің бөліну дәрежесі маңызды рөл атқарады.[2].

Бал арасы (Apis mellifera) - жарғаққанаттылар отрядының өкілі. Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Ара топталып, үлкен ұя болып тіршілік етеді. Ара отбасы әдетте толық жетілген бір ұрғашы арадан- аналықтан және көптеген мың жетілмеген ұрғашы – жұмысшы арадан тұрады.(1-сурет). Бұл кезде отбасының ұясында әдетте аналық салған мыңдаған жұмыртқа, олардан жетіліп шығатын мыңдаған дернәсіл мен қуыршақтар, сондай-ақ бірқатар мөлшерде қорек қоры – бал мен гүл тозаңы болады.[3].

Аралардың бұл түрі асқан биологиялық жетістікке жетті:Азияда, Еуропада және Африкада кеңінен тарады, шалғай солтүстікке және таулы ауданадарға өтті. Қолға үйретілгендіктен, ол тек ескі дүниеде ғана емес, сонымен қатар жаңа дүниеде де үлкен халық шаруашылық мәнге ие болады.Әрқилы табиғи жағдайларға бейімделе және солардың әсерінен өзгере отырып, көп ғасырлық табиғи және жасанды сұрыптау нәтижесінде, сыртқы түрі, биологиялық және шаруашылық – пайдалы белгілері бойынша ерекшеленетін бал арасы көптеген нәсілдер мен қарапайым тұқымдар түзді.[3].

1.2.1.Бал арасының семьялық құрамы

Аналық аралар. Қалыпты отбасында бір тұқымдық аналық ара болады. Оның ұрықтылығы мен салынып ұрықтанған жұмыртқалар арқылы ұрпағына берілетін нәсіл қуалау қасиеттері едөуір дәрежеде отбасының жетілу сипатына және өнімділігіне байланысты. Міне, сондықтан да отбасыларын жас мол өнімді аналықтармен камтамасыз ету-аралардың балды жинауы және энтомофильдық, ауыл шаруашылық дақьлдарын аралармен тиімді тозаңдандыру үшін шешуші мәні бар.[2].

Өзінің өлшемі мен салмағы жағынан аналық ара отбасының өзге жеке жөндіктерінен асып түседі. Оның денесінің ұзындығы тұқымына және жыл маусымына байланысты 20-дан 25 миллиметрге дейін, ал тірідей салмағы - 150-ден 300 миллиграмға дейін ауытқиды.Тұқымдық емес аналықтардың салмағы әдетте 200-220 мг, ал жақсы тұқымдық аналық жұмыртқа салудың қызу кезеңінде 300 мг және одан да астам тартады. Әдетте, аналық неғұрлым ірі болса оның аналық бездері соғұрлым жақсы жетілген жөне ұрықтылығы да артық болады. Аналық 4-5 жыл тіршілік етеді, бірақ оның ең жоғары ұрықтылығы тіршілігінің алғашқы жылында, ұрықтандырылған жұмыртқаларды ең көп мөлшерде салған кезде байқалады. Екіншіжылдан бастап аналықтың ұрықтылығы азаяды, оның салатын ұрықтандырылмаған жұмыртқаларының үлесі артады, бұлардың ішінен аталық аралар өсіп жетіледі. Сондықтан аналық араларды екі жастан артық ұстауға болмайды. Егер отбасында әйтеуір бір жағдайға байланысты екі немесе одан да артық аналық байқалса, олар өзара қыран-кестеңге түседі, ақырында тек біреуі, неғұрлым күштісі қалады. [2].

Аталық аралар. Олар ара отбасының уақытша мүшесі болып табылады, мұның өзі оның қызметінің шектелуімен – аналықпен жұптасуымен ғана байланысты. Аналық аралар отбасында әдетте көктемнің орта шенінен, тұқымдық емес аналықтар жұптаса бастағанда пайда болады. Аралар аталықтарды қоректендіреді және бал жинау аяқталғанға дейін оларға қамқорлық жасайды.Ол тоқтала салысымен аталық аралар қалыпты отбасынан аяусыз қуып шығарылады. Аталық араларды қуып шығумен бірге, аралар қуыстардан аталық араның ұрығын да шығарып тастайды. Аналықтардың жұптастру кезеңінен және шірне жинау аяқталғаннан кейін ара отбасының аталықтарға осындай көзқарасы шірне жинамайтын және қысқы кезеңдерде қоректік қорды үнемдеу қажеттігіне байланысты. Ал аталықтар ара отбасының керексіз “тұрушысына” айналғаннан кейін, олардың отбасы үшін керегі болмайды.Қалыпты отбастар аталық араларынсыз қыстап шығады.Егер отбасында тұқымсыз аналық қалса, немесе отбастың аналығы мүдде болмаса, бұндай жағдайда аралар аталықтарды , әдетте, қуып шықпайды. Отбасының аталықтарды қара күзге, бал жинау аяқталғаннан кейінгі кезеңге қалдыруы-ол отбасының жайсыздығының белгісі.[2].

Аналықпен жұптаспаған аталық аралар тіршілігінің ұзақтығы орта өңірде 5-6 айдан аспайды, оңтүстік аудандарда- сәл артығырақ.Аналықпен жұптасқаннан кейін аталық аралар отбасынан қуылады, олар одан соң қаңғырып жүріп өледі. Аталықтарды сыртқы түріне қарап аналықтар мен жұмысшы аралардан айыру оңай. Олардың денесі аталған араларға қарағанда жалпағырақ және қысқалау келеді, ұзындығы 15-17 мм. Аналық аралардың құрсағының шетіне дейін жетпейтін қанаттар болады, ал аталық аралардың қанаттары құрсақ жартылай сақинасының шетінен 3-4мм шығып тұрады. Аналықтарға қарағанда аталықтардың көздері жақсы жетілген, күрделі. Аталықтардың “тірідей салмағы 250-260 миллиграмға жетеді. Аталық араларда құрсақ қуысының жартысынан артығын толтыратын жыныс бездері мен олардың қосалқылары өте күшті жетілген.[2].

Жұмысшы аралар. Жұмысшы аралар ара отбасы мүшелерінің негізгі бөлігін құрады.Күшті отбасында ерте көктемде 20-25 мыңға жуық жұмысшы ара болады. Бұдан кейін олардың саны бірте-бірте көбейіп, мұнан соң күздігүні 30-40 мыңға дейін, ал қыстың алдында 20-25 мыңға дейін азаяды.

Күштілігі орташа және әлжуаз жұмысшы аралар отбасында олардың саны кемірек болады. Сондықтан да олардың өнімділігі мен ортаның қолайсыз жағдайларына және сырқаттарға, қарсы тұру мүмкіндігі төмен. Жұмысшы ара денесінің ұзындығы шамамен 12-14 миллиметрге тең, ал оның тірідей салмағы 100 миллиграмға жуық.Араның жалпы салмағына бал жемсалуының шірнемен немесе балмен толтырылу дәрежесіне ішектегі қи жүктемесі, олардын жасы,тұқымы, т.б. факторлар өте әсер етеді. Үйірлі араларда жемсау жүктемесі 50-60 миллиграмға дейін жетеді, яғни олардың жалпы салмағының жартысынан астамы. Шірнені мол жинаған кезде жинаушылардың жемсауына толтырып ұяға алып келетін шірнесінің салмағы әдетте 35-40 мг шамасы. Қыс аяғында орта — орыс араларының артқы ішегінің қи жүктемесі 45-50 мг. Оңтүстік, сары кавказдық және украиндық аралар солтүстіктік араларына қарағанда бірсыдырғы ұсағырақ. Бір килограмм ара массасында 10 мыңға жуық орта-орыс және 11 мыңға жуық оңтүстік аралар болады деп есептеледі (жемсауы мен артқы ішегі жүктемесіз). Отбасындағы, отбас бөліктеріндегі, кішкентай ұялардағы және пакеттердегі аралардың тірідей салмағы мен санын анықтаудың тәжірибелік мәні бар. Отбасының тірідей салмағын тікелей өлшеу

Жұмысшы аралар тіршілігінің ұзақтығы жұмыс қарқынына және зат алмасу деңгейіне байланысты. Жазда, негізгі шірне жинау кезеңінде ол 5-6 аптадан аспайды, күзгі жүмыс қарқыны баяулаған кезенде 7-8 апта. 6

Ұрықты көп мөлшерде өсірген кезде аралар тіршілігінің ұзақтығы кенет қысқарады. Күздігүні шығарылған, шірне жинауға және ұрық өсіруге қатыспаған аралар жақсы қыстап шығады; олар ұрпағын тәрбиелеу қабілеттілігін сақтай отырып, 8-9 айға дейін тіршілік етеді. Күшті отбастарда өсірілген аралар әлжуаз отбастарда тәрбиеленген араларға қарағанда ұзағырақ тіршілік етеді. Қарқынды жұмыс ара ағзасында зат алмасуды күшейте түседі.Мұнда алмасқан қоректің бір бөлігі майлы дененің бөлгіш жасушаларында жиналады. Бұл жасушалардың лық толуы apa ағзасының тозуына әкеліп соқтырады. Тіршілік әрекетінің күшеюі жүйке жасушаларында, атап айтқанда, араның миының саңырауқұлақ тәрізді денесі нейтроциттерінде үлкен өзгерістер туғызады.Осының нәтижесінде аталған нейроциттер қызметі бұзылады. Жүйке жүйесі қызметінің бұзылуы және соған сәйкес зат алмасу жұмыстарының қалыпты деңгейде жүрмеуі араларды өлімге әкеліп соқтырады.[2].

1-сурет. Бал арасы (Apis mellifera) : 1-аналық түрі; 2-аталық (трутень); 3- жұмысшы ара;

Бал арасының көбеюі және дамуы

Ағзалардың өсіп көбеюі - түрді сақтау үшін өте маңызды және қажетті жұмыс. Балды араларда жеке ағзалардың (жұмысшы аралардың, аналықтар мен аталықтар) өсіп көбеюін және бүтіндей бір биологиялық және шаруашылық ерекшілігі ретінде ара отбасының өсіп көбеюін (табиғи аналық…