Басқару психологиясын жетілдіру туралы ғылыми мақала

Алжанов Ержан Есенмуратович

[email protected]

Кентау қаласының №3 «Білім-инновация» ер балалар лицей-интернаты директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, педагог-психолог

Кентау, Қазақстан

БАСҚАРУ ПСИХОЛОГИЯСЫН ЖЕТІЛДІРУДІҢ АСПЕКТІЛЕРІ

Ертенгі күннің бүгінгіден нұрлы болуына ықпал етіп, адамзат қоғамын алға апаратын күш – білім. Қай елдің болсын өсіп өркендеуі, өркениетті дүниеде өзіндік орын алуы білім жүйесінің деңгейіне, даму бағытына байланысты. Ел президенті Н.Назарбаевтың «Қазақстан-2030» атты халыққа жолдауында мемлекеттің мерейін өсіріп, іргесін бекітерлік ұзақ мерзімді басылымдар қатарында білімнің аталуы да сондықтан. Өйткені, адамзат тарихы, тағылымы осыны дәлелдеп отыр. Осы ретте кәсіби дамыған әр басқарушының арманы – басқару командасын жетілдіру. «Жақсы мекемені жасау» үшін басқару командасының дұрыс болғаны абзал. Жақсы мекемені жеке адам жасамайды. Сондай-ақ, нәтижемен ғана емес, оның жалпы жағдайымен де анықталады. Ал басқару командасын құру үшін төмендегі міндеттерді негізге алу керек:

психологиялық тұрғыда сәйкес және басқару ісінде өзара толықтырушы адамдарды таңдау;

лидерлік позицияны ұстану, беделге ие болу;

команда мүшелерінің басқару ісіне байланысты білімін жетілдіріп отыру;

лауазымды қызметтерді дұрыс белгілеу;

өзара алмасып атқарылатын жұмыстарды белгілеу;

команда мүшелерін басқару әдістері, техникасы, құралдарымен жұмыс істеуге үйрету;

Осыдан барып нәтижеге бағытталған басқарудың сапасын қамтамасыз етудің тиімді жолы шығады. Ал, «Білім беру сапасын басқару дегеніміз – басқару жүйесінде басшының атқаруға тиісті барлық әрекеттерді, міндеттерді толық орындау»,-дейді жапондық Исикава Каору.

Қазақстан экономикасында соңғы жиырма бес жылда өткізілген нарықтық реформалар өндіріс пен басқару үдерісіне қатысушылардың арасындағы, мемлекеттік органдар мен шаруашылық субъектілердің және іскерлік серіктестіктердің арасындағы өзара қатынастың мәні мен түрлерінде елеулі өзгерістерді туғызды. Кәсіпкерлік іс-әрекетпен айналысатын субъектілердің жұмысын бағалау өлшемімен бірге, осы субъектілердің өздері үшін іс-қимылдарының негізгі болып табылатын мақсаттарын да өзгертті. Бұның бәрі өндіріс үдерісін және жұмыскерлер ұжымын басқару ісін ұйымдастыруға қатысты көзқарастың өзгеруіне әкелді.

Басқарудағы іс-әрекет ерекшеліктері төмендегідей:

Басқарудың деңгейінің әртүлігі;

Ақпараттың жеткіліксіздігінен іс-әрекет ауысып отырады және қайшылықтар жиі кездеседі;

Басқару тапсырмаларын айқын шешеді;

Коммуникативтік қызметтің маңыздылығы;

Жоғары психикалық шиеленісу, шешім қабылдауда үлкен жауапкершілікті талап етеді.

Осы әрекеттерден басқарушылық қызмет туындайды. Басқарушылық қызмет - еңбек іс-әрекетінің ұйымдастырушылық түрі мен ұйымдағы басқару қызметінің орындалуы. Оның басты мақсаты ұжымның алдында тұрған тапсырмаларды шешуде іс-әрекетті үйлестіру және мақсаттылықпен қамтамасыз ету. Ал басқару кызметінің өнімі – олардың тәжірибелік әрекеті мен басқару шешімдерінің болуы. Басқарушылық қызмет барлық ортада ұйым мүшелерімен жүзеге асады және басқару шынайы еңбекте көрінеді, яғни өзінің бағыныштыларына орынды қызмет атқарады. Ең негізгісі, басшы өзіне негізгі екі міндеттің жүктелетіндігін білуі тиіс: адамдармен жұмыс істеу және басқару жүйесін ұйымдастыру, олар өзара байланыста әрі күн өткен сайын күрделене түсуде. Басшы өз жұмысында ғылым мен техника жетістіктерін жаппай қолдану өндіріс технологиясына, еңбек кұралдары мен заттарына, адамдардың еңбек әрекетінің сипатына сапалық өзгеріс енгізетіндігін ескеруі тиіс. Әрі мұның өзі жұмыскерлердің ынта-ықыласына, талап-тілегі мен мотивтеріне терең ықпал етеді. Мұның өзі оның жұмысын қиындата түседі, өйткені білімді, білікті жұмыскерлерді басқару едәуір күрделі. Сонымен қоса, басқару жұмысы біршама творчестволық тартымды, әрі нәтижелі болады.

Басқару психологиясының термині ең алғаш рет 20-жылдары СССР-де қолданылды. Екінші бүкіл одақтық коференцияда ғылыми еңбекті ұйымдастыруда (1924ж наурызда) баяндама жасалды. Сол жиында басқару психологиясы екі тапсырманы шешетініне тоқталған. Біріншіден, қызметкерлердің қызметімен сәйкестендіру, екіншіден қызметкерлерді ынталандыру арқылы психикикасына әсер ету болған. 20-30 жылдары басқару психологиясына қызығушылық аз болған жоқ. Атап айтсақ, ең алғаш зерттеген Е.Е.Вендров, Л.И.Уманский еді. Олардың зерттеулері басқару психологиясымен қатар, өндірістік ұжымдағы әлеуметтік мәселелер, оның ішінде тұлға психологиясы және жетекшінің іс-әрекеті мен жетекші мамандарды дайындау туралы тереңірек қарастырды. Осы жағдайдан кейін басқару психологиясының пайда болуы мен дамуының екі қажеттілігі анықталатынын байқауға болады. Біріншісі тәжірибенің қажеттілігі болса, екіншісі психология ғылымының даму қажеттілігі. Қазіргі қоғамның обьектісі мен субьектісі болып табылатын дамудың негізі ол – Адам.

XX-ғ басы мен XX-ғ аяғында менеджментің классикалық ғылыми-теориялық

дамуы қалыптаса бастады. Классикалық менеджмент басқарудың рационалдық бағытына сүйенсе, осы бағытта көптеген ғалымдардың концепсиясы жарық көрді олар: Ф.Тейлор «шынайы бюракраттар», М.Вебер «басқару ғылымы», А.Файола «рационализм» басқаруға лайық болды, бір жағынан қызметтің жоғарылауына кедергі келтірді.

Басқарудың негізгі субьектісі ретінде басшы іс-әрекеті ондағы негізгі басқару нысандарына әсер ететін жеке жұмысшылардан тұратын және де кіші жұмысшылар топтарынан, сондай-ақ жалпы ұйым болып табылатын қызметкерлер құрамы арқылы ұйғарылып, қабылданады.

Басшының билік потенциалы жұмысшыларға әсер етуде маңызды фактор болып табылады. Психологияда биліктің бірнеше түрі ажыратылады:

Мәжбүрлеу билігі – адамдар өз мақсаттарына қарамастан жұмысын орындайды. Мәжбүрлеудің негізгі тәсілдері – сөгістер, айыппұлдар, жұмыстан шығару, төмен жалақылы жұмысқа аудару;