Бастауыштағы этностық-мәдени білім беру әдістемесі

« Бастауыш сынып оқушыларына этностық-мәдени білім беру ерекшеліктерінің қалыптасуының әдістемесі »

Зерттеу жұмысының мақсат, міндеттеріне сәйкес арнайы анықтау эксперименті жүргізілді. Эксперименттің мақсаты: Бастауыш сынып оқушыларына этно-мәдени білім беруді қалыптастырудың бүгінгі күнгі бағыт-бағдары айқындалып, халық педагогикасы материалдарын пайдалану мүмкіндіктері қарастырылды. Өткізіліп келген оқу-тәрбие жұмыстарының жас ерекшелігіне лайықты жүйеленуі және оны күнделікті іс-әрекет барысында тиімді қолдану әдістері айқындалды. Іс-әрекеттің барысын айқындауда төмендегідей зерттеу әдістері қолданылды: сауалнама жүргізу, әңгімелесу, сабақтарға қатысу тәрізді зерттеу әдістері пайдаланылды.

Ұйымдастырылған іс-шаралар барысында қазіргі таңдағы халық педагогикасы материалдарын қолданудың жай-жағдайы, жүргізілуі, оның іс-құжаттарда көрініс табуы т.б. Балалардың тұлға ретінде қалыптастыру мен тәрбиелеуде басшылыққа алып отырған бағдарламасы бойынша халық педагогикасы негізінде оқушылардың жеке тұлғасын қалыптастыруды жүзеге асырылу бағыт-бағдарын айқындалды.

Алға қойған мақсаттарымызды анықтауда зерттеу жұмысымыздың алғашқы нәтижесіне төмендегі сауалнамаға алған жауаптар арқылы қол жеткіздік. Сауалнамада мұғалімге зерттеуімізге дейінгі іс-тәжірибесінде халық педагогикасы негізінде мұғалімнің тұлғасын қалыптастырудағы түсінік-деңгейін анықтау көзделді.

Мұғалімге берілген сауалнама сұрақтары:

1. Бастауыш сынып оқушыларының даму ерекшелігіне сәйкес арнайы жазылған оқу-әдістемелік құралдар бар ма? Сіз қандай оқу-әдістемелік құралдарды пайдаланасыз?

А) иә

Ә) жоқ

2. Сіз тұлғаны қалыптастыру мәселесін қандай деңгейде жүргізесіз?

А) жоғары

Ә) орта

Б) төменгі

3. Оқу-тәрбие үдерісінде халық педагогикасы құралдарын қолданасыз ба?

А) иә

Ә) кейде

Б) жоқ

4. Халық педагогикасы туралы толық білесіз бе? Осы тұрғыда, оқушының тұлғасын қалыптастыруға дайындаған материалыңыз бар ма?

А) білемін, бар, жеткілікті

Ә) қиналамын, аздау

Б) білмеймін, жоқ

5.Психологиялық қызмет көрсету дегенді қалай түсінесіз? Сіз психологиялық қызмет көрсетесіз бе?

А) түсінемін, иә

Ә) түсінбеймін, жоқ

6. Мектеп пен отбасының арасында айырмашылық немесе ерекшеліктер бар ма?

А) иә

Ә) жоқ

Мектеп мұғалімдерінің бірінші сұраққа берген жауаптарында мектептің оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастыруда басшылыққа алатын арнайы қазақ тілінде жазылған оқу-әдістемелік құралдардың жеткіліксіздігін сауалнама арқылы, әңгімелесу барысында айтып жеткізді. Екінші, үшінші сұрақтар бойынша (30 жауаптың 14 дұрыс) балалардың тұлғасын қалыптастыру бүгінгі күннің өзекті мәселесі екенін және бұл бастауыш сынып оқушыларына тұлғасын қалыптастыруда ең қолайлы кезең екендігін, бірақ оған мүмкіншіліктің жеткіліксіздігін, яғни оқу-әдістемелік құралдардың тапшылығын, керек материалдарды әр әдебиеттерден іздейтіндіктерін айтса, басым көпшілігі кәсіби шеберлікті шыңдауда өздігімен ізденуге талпыныстың төмен екендігін байқатты. Төртінші, бесінші сұрақтар бойынша өз топтарында халық педагогикасы материалдарын үстірт қолданып келгендіктерін, дайындалған материалдарының аздығын, халық педагогикасы негізінде тәрбиеленушілердің тұлғасын қалыптастыру көзделмегені байқалды.

Халық педагогикасы материалдарын мектеп тәжірибесінде өте аз қолданылатынын (30 жауаптың 16-сы ғана түсінік берген) көрдік. Алтыншы, жетінші сұраққа жауап іздеудегі мақсатымыз балалардың ерекшеліктерін ескере отырып психологиялық қызмет көрсетудің және бос уақыттарда балалардың тұлғасын қалыптастыруда халық ауыз әдебиеті үлгілерін ойынмен ұштастырудың тиімділігін қандай деңгейде қолданатындығын байқау еді (жалпы 60 жауаптың 37-і дұрыс), жауаптардың сандық көрсеткіштерінен педагог-мамандардың бұл мәселеге аса мән беріп, көңіл бөлмейтіндігі байқалды. «Ойын – баланы тұлға ретінде қалыптастыратын негізгі іс-әрекет» деген түсінік мектеп алды даярлық топтағы тәлім-тәрбие жүйесінде қалыптасқанымен жеке тұлғалық қасиеттерді қалыптастыруда ойынның маңызы, оның алатын орнын ашып көрсету деңгейі, сауалнама сұрақтарының нәтижесі де бізді қанағаттандырмады. Сауалнама нәтижесі халық педагогикасы негізінде бастауыш сынып оқушыларының тұлғасын қалыптастыру деңгейінің төмен екендігін байқатты. Балалардың психикалық даму ерекшеліктері, эмоциялық көңіл-күйлері ескерілмейтіндігі анықталды. Нәтижесінде сауалнамаға қатысқан 3 мұғалімнің 10 төмен, 12 орта, 8 жоғары даярлықта, бастауыш буында пайызға шаққ

Зерттеу барысында әңгімелесу әдісі арқылы біз түсінік деңгейін анықтағаннан кейін, зерттеу міндеттерін жүзеге асыру үшін, олармен арнайы жүргізілген педагогикалық әрекеттерін бақылау, сұрақ-жауап, пікір алысу барысында мұғалімнің тұлғалық қасиеттерін қалыптастыруда халық педагогикасы материалдарын қолдану, халық ауыз әдебиеті үлгілерін пайдалану жүйелі, өз деңгейінде жүргізілмейтіндігін анықтадық.

Анықтау экспериментінің бірінші сатысында бастауыш сынып оқушыларына халық ауыз әдебиеті үлгілерін: ертегі, мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш, санамақ, ырым-тыйым сөздер, шешендік сөздер, бата-тілектер, балалар жырларын айтып беру талап етіліп, арнайы бағыттау сұрақтары қойылды:

бұл қандай ертегіден үзінді?

қандай мақал-мәтел білесің?

ырым-тыйым сөздер білесің бе? т.б.

Балалардың жауаптары дер кезінде талданып, сапалық жағы белгіленген, өлшем негізінде бес баллдық жүйеде бағаланып, деңгейлерге жіктеліп сараптан өткізілді өткізілді (2 - кестеде көрсетілген).

өткізілді (2 - кестеде көрсетілген).

Кесте 2

Бастауыш сынып оқушыларына халық ауыз әдебиеті үлгілеріне қызығуы, білімі (пайыз есебімен)

Топтар

Дең

гей

лері

Ертегі

Мақал

мәтел

Жұм

бақ

Жаңылтпаш

Санамақ

Ырым

тыйым сөздер

Шеш

ендік сөздер

Бата-тілек

Экспери

менттік

топ

Ж

О

Т

Бақылау

Тобы

Ж

О

Т

Аталған көрсеткіштерден эксперименттік және бақылау топтағы бастауыш сынып оқушыларына халық ауыз әдебиеті үлгілері туралы білімдерінің толық еместігі, жаңылтпаш айтуға төселмегендіктері, жұмбақ шешуге жаттықпағандықтары, ырым-тыйым сөздер мен мақал-мәтелдердің мағынасын толық түсінбейтіні байқалды.

Бұдан балалармен халық ауыз әдебиеті үлгілерімен таныстыру тақырыбында жиі жұмыстар жүргізу қажеттілігін айқындадық. Ұлттық сәндік-қолданбалы өнер туындылары: зергерлік бұйымдар (алқа, сырға, білезік, жүзік, шолпы, шашпау, бойтұмар); ұлттық киімдер (шапан, камзол, ішік, тақия, тымақ, кимешек, мәсі, шәркей, сәукеле, қос етек көйлек); киіз үй және оның жасау-жиһаздары (шаңырақ, уық, кереге, түндік, басқұр, алаша, тұскиіз, текемет, сандық, жүкаяқ, кебеже, адалбақан, сықырлауық); ұлттық музыкалық аспаптарды (домбыра, қобыз, жетіген, асатаяқ, сырнай, сазсырнай) суреттен атай білуі анықталды (3 – кестеде көрсетілген).

Кесте 3

Бастауыш сынып оқушыларына ұлттық сәндік-қолданбалы өнер туындылары туралы түсінігі (пайыз есебімен)

Топтар

Деңгей

лері

Зергерлік

бұйымдар

Ұлттық

киімдер

Киіз үй және жасау-жиһаздары

Ұлттық музыкалық-аспаптар

Эксперименттік топ

Ж

О

Т

Бақылау

Тобы

Ж

О

Т

Анықталған көрсеткіштерден эксперименттік және бақылау топтағы бастауыш сынып оқушыларына жоғары деңгейде орта есеппен 21,5% пайызы зергерлік бұйымдар алқа, сырға, сақина, білезікті атай біледі, бірақ шолпы, шашпау, бойтұмарды ажырата алмайды және не үшін пайдаланатынын білмейді.

Ал, ұлттық киімдерді мұғалімдердің Наурыз мерекесінде киетіндіктерін, білетіндіктерін әңгімеледі. Дегенмен, ұлттық киімдерден камзол, тақия, қос етек көйлек, шапан, мәсіні біледі, ал қалған ішікті «пальто», кимешекті кейбір тәрбиеленушілер «орамал» деп шатастырса, ал тымақ пен шәркейді мүлде атай алмады. Сол сияқты, балалардың төмен деңгейде 37% пайызы киіз үй және оның жасау-жиһаздарын атай білмесе, көпшілігі киіз үйді білгенімен керегені «тор», уықты «таяқ», адалбақанды «ағаш» деп атайды, ал алаша, тұскиіз, текемет, басқұрды атағанымен, оның неден жасалатынын, не үшін пайдаланатынын білмейтіндіктерін байқадық.

Ұлттық музыкалық аспаптарды сурет бойынша жоғары деңгейде 32% пайызы атай біледі, бірақ тәрбиеленушілердің 27% пайызы сазсырнайдың, қобыздың, асатаяқтың неден жасалатынын ажырата алмайтындықтарын анықтадық.

Бұдан балалардың ұлттық сәндік-қолданбалы өнер туындыларымен таныстыру тақырыбында жұмыстар жүргізу қажеттілігін айқындадық.

Мұғалімдердің көмегімен қазақтардың тұрмысы мен мәдениетін бейнелейтін топтар ұлттық колоритте безендірілген: киізден кілемдер жасалған, сувенир ретінде сандық, бесік, қоржын, дастархан, көрпе, ағаштан ыдыс-аяқ жасалған.

Тұрмыстық заттарды жасап қана қоймай, олардың атаулары мен не үшін пайдаланылатынын әңгімелейді. Мысалы, ересек топтарда «Киіз үй», «Ыдыс-аяқ», «Жиһаздар», «Аяқ киімдер», «Киімдер» атты тақырыптарда сабақ өткізіледі.

Халықтың ауызекі шығармашылығында, олардың салт-дәстүрлерінде тәрбие мәселелері айтылады.

Наурыз мерекесінде көрсетілетін салт-дәстүрлердің үлкен тәрбиелік мәні бар: балалар «Теңге алу», «Көкпар», «Қазан» т.б. ұлттық ойындарды ойнайды, қазақ халық билерін билейді, қазақ ою-өрнектерін қиюдан жарыстар өтеді, тұсау кесу рәсімімен танысады, әр түрлі шаралар өткізіледі.

Халық педагогикасын зерттеудің негізгі қайнар көзі – кітаптар және оны оқу. Мұғалім балаларға ертегілер оқып, оның мазмұнын айтып береді, мақал-мәтелдер жаттайды.

Кітаптармен жұмыста әсіресе Ыбырай Алтынсариннің шығармалары оқылады: «Қара батыр», «Асан мен Үсен», «Жеміс ағашы» және т.б. Ересек топ балалары «Алдар Көсе», «Ер Төстік» халық ертегілерін инсценировкалайды.

Мұғалім бейнелеу өнері сабағында халықтың қолданбалы өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөледі. Қазақ ою-өрнектері туралы таныстырғанда педагогтар оның өнерге жататынын айту керек.

Халық өз талантын, тәжірибесі мен талғамын кілем, көрпе, ыдыс-аяқ, киімдер, бұйымдар, жиһаздардағы ою-өрнектерге салғанын айту маңызды. Ою-өрнектер адам өміріне, тіршілігіне байланысты пайда болған, адамды қоршап тұрған заттар мен құбылыстар бейнесі көрініс табады: қошқар мүйіз, жапырақ, құс қанат, ай, жұлдық және т.б.

Ою-өрнектердің түстерімен таныстырады, олардың түсі, бояуы дала табиғатының түсі екенін айтады.

Мұғалімдер бейнелеу өнерінің шығармаларымен таныстырғанда халық ән өнерін де ұмытпауы қажет. Халық әндерінде қазақ халқының көркем байлықтары жатыр.

Қазақ әндерінде, билерінде адамның ішкі жан дүниесі жатыр. Халық әндері – тәрбиенің қайнар көздері. Көптеген әндер айтылғанда билер қолданылады.

Балалар «Айгөлек», «Қамажай», «Жайдарман» билерін билейді. Ән сабақтарында балаларды ұлттық музыкалық аспаптармен таныстырады: домбыра, тұяқ, қобыз, сырнай және т.б.

Халық шығармашылығы, өнер еңбек тәрбиесімен өте тығыз байланысты. Еңбек тәрбиесі – халық педагогикасының негізі. Мұғалімдер бастауыш сынып оқушыларымен көп балалы отбасының кездесуін ұйымдастырады. Көпбалалы отбасынан шыққан балалар өздерінің қолөнерін көрсетеді. Мектептегі еңбек тәрбиесін дамытуда педагог қойшы, диқаншының ауыр еңбектері туралы айтады.

Мұғалім ұлттық мазмұндағы сюжетті-рөлдік ойындарға ерекше көңіл бөледі. Сюжетті ойындардағы балалардың мінез-құлқы адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ойындарда қазақ халқының тұрмыс, тіршілігі көрсетіледі. Тәрбие процесінде ойындардың әр түрлері қолданылады: сюжетті-рөлді, дидактикалық, қимыл-қозғалыс. Мысалы, «Жайлауда» ойынында дидактикалық және қимыл-қозғалыс ойындары араласып келеді.

Қазақ халқының ұлттық ерекшеліктерін сипаттай отырып, отбасы тәрбиесінің міндеттері мектептегі тәрбие міндеттерімен шарттасып жататынын білу керек. «Әженің үйінде қонақта» сюжетті-рөлді ойыны қазақтардың қонақжайлылық дәстүрімен таныстырады, балалар өздері көрген отбасы дәстүрлерін айта алады. Тілді оқыту, үйретуге байланысты ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді. Қай ұлт болмасын тілді алдымен өзінің ана тілінде шығып, екінші тілді ана тілінің негізінде үйрету керектігі ғылыми тұрғыдан дәлелденді. Бұл мәселе де бастауыш сынып оқушыларының тәрбие ісімен айналысатын ғалымдардың қосқан үлесі зор.

Қоғам қажеттіліктерінің орнын толтыру мақсатымен бастауыш сынып оқушыларына тәрбие мазмұнын жаңарту үшін бағдарлама, оқу-әдістемелік құралдар кешенін дайындау қажеттігі туындады.

Жалпы білім беретін орта мектепте балалардың этностық-мәдениетін қалыптастыру үлгісін жүзеге асыру үшін Қарағанды қаласының ЖББ № 41 мектептің жоспарлары талданды. Ол жоспарлар 4-5 кестелерде көрсетілген.

4-ші кесте мәліметтерін талдау проценттік көрсеткіште этностық-мәдени сәйкестілікті дамытуға бағытталған сабақтар сағатының көлемінің қатынасын көрсетті: Тіл дамыту – 17%, Математика – 18%, Бейнелеу өнері – 15%, Ән сабағы – 16%, Орыс тілі – 17%, Дене тәрбиесі – 17%.

Кесте 4

Ахмет Байтұрсынұлы атындағы № 41 мектеп гимназия

Апта күндері

Мектепке даярлық тобы

(1 топ)

Мектепке даярлық тобы

(2 топ)

Төменгі сынып

(1-сынып)

Дүйсенбі

Тіл дамыту сабағы

Ән сабағы

Сурет

Ән сабағы

Көркем әдебиет. 0,5.

Орыс тілі

Дене тәрбиесі

Көркем әдебиет

Дене тәрбиесі /ауада/

Ән керуен.

Сейсенбі

Математика

Дыбыстық талдауға арналған ойындар 0,5

Дене тәрбие

Дене тәрбиесі

Математика

Сурет

Математика

Айналамен таныстыру

Жапсыру

Орыс тілі.

Мүсіндеу