Бастауыштағы сергіту сәттерін қолдану әдістемелік құралы

Солтүстік Қазақстан облысының білім басқармасы

Солтүстік Қазақстан педагог кадрларының біліктілігін арттыру

және қайта даярлау институты

Бастауыш сынып сабақтарында

сергіту сәттерді қолдану арқылы

оқушылардың жұмыс қабілеттігін көтеру

(бастауыш сынып мұғалімдерге арналған әдістемелік құрал)

Петропавл

Құрастырушы: Солтүстік Қазақстан облысы, Ақжар ауданы, «Бостандық орта мектебі» КММ, бастауыш сынып мұғалімі Серкебаева Гульзира Агибаевна

Рецензенттер: жоғары санатты бастауыш сынып мұғалімі, аудан бөлімінің әдіскері Бастыбаева Азиля Егинбаевна

Әдістемелік құралда бастауыш сыныпта сергіту сәттерді қолдану талаптары, орны, мағынасы мен түрлері берілген. Оқушылардың жас ерекшелігін ескере отырып, денсаулықты сақтау мақсатымен сергіту сәттер жиналған. Бұл әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне көмекші құрал ретінде ұсынылады.

Мазмұны:

Алғы сөз.........................................................................................................4

Бастауыш сыныпта сергіту сәттерін қолдану арқылы оқушылардың жұмыс қабілеттігін көтеру...........................................................................5

Сергіту сәттерді қолдану талаптары...........................................................6

Сергіту сәттердің түрлері.............................................................................7

Қимыл-қозғалыс сергітулері......................................................................10

Еліктеуіш жаттығулар.................................................................................20

Көзге арналған жаттығулар........................................................................21

Қол саусақтарына арналған жаттығулар...................................................24

Шаттандыру жаттығулары.........................................................................28

Қозғалыс ойындары....................................................................................35

Қолданылған әдебиет тізімі.......................................................................36

Алғы сөз

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан жолы – 2050: «Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» Қазақстан халқына Жолдауында атап көрсетілгендей, жалпықазақстандық мәдениетті дамытуға жаңаша серпін беретін белсенді, білімді және дені сау азамат қалыптастыру міндетін қойды. Осыған сай семлекеттік стандартта да:

«Білім беру процесін жүзеге асыру жағдайларына: мемлекеттік бюджет қаражатын тиімді пайдалануға, жалпы орта білім беретін ұйымдардың материалдық-техникалық базасын және білім алушылардың қауіпсіздігі мен денсаулығын сақтауды нормативтік қамтамасыз етуге қойылатын талаптарды белгілейді. Сондықтан мектептің міндетіне дені сау ұрпақ оқыту және тәрбиелеу мәселесі туып тұр». Білім беру мен тәрбиелеу процесінде оқушының денсаулығына ерекше көңіл бөлінеді.

Әлемде байлық көп, бірақ адам денсаулығы ең негізгісі болып саналады. Осы байлықты өмір жолының басынан сақтау және нығайту қажет. Дегенмен, соңғы жылдардың зерттеулері балалардың денсаулығы жылдан жылға нашарлап жатқанын көрсетеді. Аз қимылды өмір қалпы, компьютерлік ойындар, экологиялық мәселелер, ауру індеттері – осының бәрі болашақ азаматтардың денсаулығына кері әсер етеді. Ал спорт, дене шынықтыру, салауатты өмір салты осы қиыншылықтармен күресуге көмектеседі. Дұрыс ұйымдастырылған сабақ оқушының денсаулығына жағымды әсер етеді.

Әр балада табиғатынан берілген қозғалыс қажеттілігі бар, әр балаға жүгіру, бір аяқтап секіру, қоршаған адамдардың, жануарлардың, құстардың қозғалысына еліктеу ауа сияқты қажет. Оқушылардың қажеттілігі дене шынықтыру сабақтарында, таңғы гимнастикада, қозғалмалы ойындарда, сергіту сәттерінде қанағаттандырылады.

Сондықтан оқыту үрдісіне денсаулық сақтау технологиясының элементтерін таңдап енгізу қажеттілігі туады.

Білім беру технологияларының жіктелуінде «денсаулық сақтау технологиялары» деген ұғым жоқ. Себебі, ол нақты бір технология түрінде болмайды. Десек те, «денсаулық сақтау технологиясы» ұғымы білім беру мекемесінің оқушы денсаулығын қалыптастыру, сақтау және нығайту бағытындағы барлық жұмыстарын біріктіреді.

Бастауыш сыныпта сергіту сәттерін қолдану арқылы оқушылардың жұмыс қабілеттігін көтеру

Менің ойымша, әр ұстаз өз оқушыларының денсаулығын жақсарту үшін көп жағдай жасауы тиіс. Негізгісі, осы мәселенің күрделі мағынасын түсіну, осы бағытта жүйелілікпен қозғалу, тәжірибеде денсаулық сақтау технологияларын қолдану.

Осы мәселені шешу мақсатымен мен сабақ барысында қолданылатын сергіту сәттерді топтастырып, дене мүшелеріне әсер ету және орындау тәсілі бойынша жүйеге келтірдім. Жинақталған сергіту сәттер мұғалімге көмек беріп, кез келген сабаққа тиісті сергіту сәтін таңдауға мүмкіндік береді.

Сергіту сәттері – денсаулық сақтау технологиясы жүйесінің бір бөлігі. Сабақтың құрылысында сергіту сәттері міндетті түрде болуы тиіс, себебі білім алу процесін қызықты және көңілді өткізуге көмектеседі.

Олардың қажеттілігі бұрыңғыдан анықталған, себебі олар бір орында ұзақ уақыт отырған оқушылардың:

белсенділілігін көтереді;

денелеріне, көру және есту мүшелеріне демалыс береді;

эмоционалдық-жағымдылық жағдайын қалпына келтіреді;

мазасыздануға бейімділігін төмендетеді;

шаршағандықты еңсереді;

жұмысқа қабілеттілікті арттырады;

әрі қарай білімді меңгеруге қызығушылығы пайда болады;

зейінділігін арттырады;

материалды қабылдауын жақсартады.

Сергіту сәттерді қолдану талаптары

Сергіту сәттерін сабақ үстінде қолданар алдында келесі талаптарды ескеру қажет:

сабақ басталуынан 20-25 минут өткеннен кейін жүргізу қажет (1-2 сыныптарда қосымша 10-15 минуттен кейін минни-кідіріс қажет);

1-2 минут өткізіліп, 4-5 жаттығудан тұратын кешен болып табылады ;

балаларға таныс, оңай және қызықты жаттығулар таңдалады;

жаттығуларды орындау кезінде эмоцияға беріліп, қозғалыс жасауға қалыпты және өлең жолдарын қайталап айтуға үйреншікті болу керек;

шаршаған бұлшық еттер топтарына беріледі;

сергіту сәттерді мазмұны мен түрі бойынша өзгертіп алу қажет, себебі біркелкі алынса, қызығушылықпен бірге нәтижесі де төмендейді;

сергіту сәттерді таза, желдетілген бөлмеде өткізу қажет;

сергіту сәттерін орындау барысында оқушылар парталарда отырады немесе оның қасында, сынып тақтасының қасында, парталар арасында, шеңберде, шашылып, жұптарда тұрады, т.б.

Сергіту сәттердің жағымды әсері демалудың физиологиялық құрылымына негізделген. Ұзақ және біркелкі ақыл-ой жұмысы бас миының белгілі бөліктерінің ырғақтық белсенділігімен байланысты. Осы белсенділік шаршағандықтан ішкі тежеумен ауысады. Соған байланысты оқушылардың зейіні төмендеп, көңілі басқаға ауып, олар сөйлей бастайды.

Баланың шаршағандығының сыртқы белгілері:

отыру қалпының жиі ауысуы,

тартылуы,

қолдарының сілкуі,

есінеуі,

көздің жұмылуы,

басты тақауы,

бір жерге қарап отыруы,

көршімен әңгімелесуі,

жауаптарда қателердің көп кездесуі,

жауаптың кешігуі,

уақытқа жиі қарауы.

Сергіту сәттерді жоспарлау барысында осындай қателер жіберілуі мүмкін:

Жаттығуды таңдағанда сабақтағы жұмыс түрлері ескерілмеген;

Жаттығыларды орындау уақытын созу немесе қысқарту;

Жаттығуларды жеткіліксіз амплитудамен орындау.

Сергіту сәттердің түрлері

Мазмұны бойынша бастауыш сыныпта орындалатын сергітулер шаршағандықты жоюға жағдай жасайды және арнайы дене мүшелеріне қажетті әсер етуге арналады. Сергіту сәттер жалпыдамытушылық жаттығулар түрінде, қозғалмалы ойындар, би қимылдарымен, өлең жолдарына жасалатын қимыл-қозғалыс жасаумен, қимылмен орындалатын, дидактикалық ойындар түрінде орындалады. Сергіту сәттерді өткізу тәсілі бойынша осылай топтастырдым:

Қимыл-қозғалыс сергітулері

Еліктеуіш сергітулері

Би қимылдары

Электрондық және аннимациялық сергітулері

Дене шынықтыру жаттығулары

Қол саусақтарына арналған сергітулері

Көзге арналған сергітулері

Шабыттандыру жаттығулары

Қозғалыс ойындары

Қимыл - қозғалыс сергітулері

Сергіту сәттерінің осы түрі сабақ үстінде айырықша танымал. Оқушылар топпен шағын көлемді тақпақтарды оқып, біркелкі әртүрлі қозғалыстарды орындайды. Мұғалім мен оқушылар қозғалыста болады.

Еліктеуіш сергітулері

Осы сергіту сәттері мұғалімнің қиялына толық негізделеді. Өлеңде немесе мұғалімнің сөзінде айтылған жануарлар мен заттарды қимылмен сипаттап, олардың ерекшеліктерін ескеріп, ұқсатып көрсетеді. Оқушылар өз мұғалімдеріне еліктеу арқылы, қайталап отырады. Мұнда ең негізгі күш – мұғалім болып келеді.

Би қимылдары

Ең көп тараған сергіту сәттерінің ерекше түрі, әр кезде сабақ үстінде орындалып жатады. Бұл сергіту сәттерді балалар ерекше жақсы көреді, себебі олар көңілді музыка арқылы орындалады. Балалардың қалауынша әнді бірге айтуға болады. Егер ырғақтық элементтерді қосса, балалардың қимылы аса ширақтау болады.

Бастауыш сыныптарда өткізілетін электрондық сергітулер ауыр сабақтардан кейін оқушылардың көру қабілетін сақтаумен қатар релаксациялық қызметін де атқарады. Сабақ мазмұнына сай келген сергітулер оқушыларда қызығушылық тудырады. Осы сергітулер техникалық жағынан күрделі болып саналады, себебі оларды өткізу үшін мультимедиялық тақта, проектор, кем дегенде ноутбук керек. Бірақ оқушылардың айтуы бойынша сергітулердің осы түрі қызықты болып, көңілді көтереді.

Дене шынықтыру жаттығулары

Бұл қатал түрде санау арқылы орындалатын дәстүрлі гимнастика. Әр жаттығу белгілі бұлшық еттерінің нығайтылуына арналған.

Қол саусақтарына арналған сергітулері

Сабақта жазба жаттығулары көп болған жағдайда, оқушылардың саусақтары шаршап, ауыра бастайды. Математика мен тіл сабақтарында мұғалім ауызшаға қарағанда, жазбаша жұмыс түрлерін көбірек береді. Сондықтан осындай сабақтарға қол саусақтарына арналған жаттығулар орындалады.

Көзге арналған сергітулер

Осы жаттығулар көру қабілетінің нашарлауын алдын алып, түзеуге бағытталған. Олар өзге әсер етуші сыртқы факторлардан қорғап, шаршаған көздің көру қабілетін жақсартады.

Шабыттандыру жаттығулары

Сабақтың басында, ойын алдында оқушыларға шабыт беру мақсатымен қолданылады. Осындай өлең – тақпақтар оқушының белсенділігін оятып, сабаққа деген қызығушылығын артады. Оқушыларды шабыттандыру арқылы сабақта белгілі-бір жетістікке жетіп, оларды ақыл-ой, шығармашылық жақтан түсінуге болады.

Қозғалыс ойындары

Сынып кабинетінде ойнайтын, аз қимылды ойындар. Оқушылар 2-3 минут ойнап, сергіп алады. Дидактикалық тапсырмалардың ауырлығынан, әсіресе ойлау қабілетінің белсенді жұмыс жасап шаршауына шалдыққан балалар қозғалыс ойындарын қажет етіп тұрады. Бұл ойындар зейінділікті арттырып, топта бірлесе әрекет жасау қабілетін дамытуға арналған.

Қимыл-қозғалыс сергітулері

(Қызықты сергітулер)

Соқпақ жолмен, соқпақ жолмен

Оң аяқпен секірдік

Осы жолмен, осы жолмен

Сол аяқпен секірдік.

Соқпақ жолмен, соқпақ жолмен

Жүгірейік көгалға

Секіреміз көгалда біз,

Ұқсаймыз қояндарға.

Ал енді біз демалайық,

Үйге қарай тез қайтайық!

Алдар көсе созылады,

Оңға, солға бұрылады,

Жүгіреді, секіреді,

Отырады орнына

Балалар қолды көтереді

Бұл – бір

Жоғары-төмен түсіреді

Бұл – екі

Қос аяқтап секіреді

Бұл – үш

Бір орнында жүгіреді

Бұл - төрт

Ал, балалар, тұрайық,

Алақанды соғайық.

Оңға, солға бұрылып,

Орындарды табайық.

Қолды жан-жаққа – алға

Ұшақ шықты сапарға.

Оң жақ қанатын созып,

Сол жақ қанатын созып,

Алысқа жылдам ұшып,

Келді ол жерге қонып.

Сабақта көп ойланып,

Біз кішкене шаршадық

Орнымыздан тұрайық

Шынығып бір алайық!

Алақанды соғайық

Көңілдірек болайық,

Аяқтарды басайық

Бір орында тұрайық.

Тіземізді ұрайық,

Қолымызды бұлғайық,

Бір орында айналып,

Орнымызды табайық!

Сылдыр, сылдыр, сырғалар,

Құлағымда ырғалар.

Оң қолымда бес саусақ,

Сол қолымда бес саусақ,

Саусақтарды сақина.

Бір, екі, үш, төрт, бес, алты,

Жеті,сегіз, тоғыз, он,

Орыныңа жылдам қон.

Аппақ болып таң атып,

Түтін тіке шығады.

Торғай қағып қанатын

Самғап биік ұшады.

Орнымыздан тұрайық,

Шеңбер жасап алайық,

Иіліп оңға бір,

Иіліп солға бір.

Алға қарай бір адым,

Артқа қарай бір адым.

Жоғары – төмен қарайық.

Орнымызды табайық.

Жел соғады бетіме,

Тоғайллар да желпуде.

Жел тына қалған кезде,

Тоғайлар биік көрінеді.

Иықтарын көтеріп,

Шегірткелер жүр күліп.

Секіреді тоқтамай,

Сен де секір, балақай!

Дүйсенбіде – ерте біз тұрдық,

Сейсенбіде – оңға, солға бұрылдық,

Сәрсенбіде – бір орында секірдік,

Бейсенбіде – бассейінде біз жүздік,

Жұма күні – әдемі сурет салдық,

Сенбі күні – алысқа біз жүгірдік,

Жексенбіде мектепке дайындалып

Осылайша демалысты өткіздік!

Көбелекке қарасаң,

Қалықтап ол ұшады.

(қолдармен ұшу қимылын жасау)

Көгалда гүлді санап,

Шаршап өзі қонады.

(саусақтарды санау)

Бір, екі, үш, төрт, бес

Алты, жеті, сегіз, тоғыз, он

(қол шапалақтау)

Санасаң да жалығып,

Көпшілігін көресің

(бір орында секіру)

Тербеледі ағаштар

Алдымнан жел еседі.

Кіп-кішкентай балалар

Үп-үлкен боп өседі.

Солға, солға түзу тұр.

Оңға, оңға түзу тұр.

Алға қарай бір адым

Артқа қарай бір адым

Жоғары- төмен қарайық

Орнымызды табайық.

Көжектерім тұршы,

Беті-қолды жушы.

Айнаға қарашы,

Шашыңды тарашы

Сөмкеңді алшы,

Сабаққа баршы.

Орныңа отыршы,

Сабағыңды оқышы.

Оң аяқ, сол аяқ,

Жаттығу оңай-ақ.

Орнымыздан тұрайық,

Алақанды ұрайық.

Бір отырып, бір тұрып,

Біз тынығып алайық.

Алма, алма, көп алма

Қызыл, сары, көк алма

Теріп алып келейік,

Атамызға берейік.

Дөңгелене тұрамыз

Керегені құрамыз.

Уықтар боп иіліп,

Киіз үйді құрамыз.