Болашақ мамандықты таңдауға кәсіптік бағдар беру

БОЛАШАҚ МАМАНДЫҚ ТАҢДАУДАҒЫ КӘСІПТІК БАҒДАР БЕРУ

Аннотация В этой статье рассказывается о проф обучениии, о взглядах молодежи при выборе профессии, о родителях участвующих в выборе профессии своих детей.

Қазақстан Конституциясы адамдардың оқу, еңбек ету, кәсіптік таңдау, өзінің қабілеті мен кәсіптік даярлығы бойынша жұмыс түрімен айналысу құқығына кепілдік береді. Мұнда ең басты – қоғамның қажеті есепке алынады. Бұл құқық шаруашылықтың күрделі жүйесі, өндіргіш күштердің үздіксіз дамуы, тегін кәсіптік оқу, білікті арттыру, жаңа кәсіптік білім алу, кәсіптік бағдар беру жүйесі, еңбекке орналастыру арқылы қамтамасыз етіледі. Осындай жағдайларға байланысты жастарға кәсіптік бағдар берудің әлеуметтік – экономикалық маңызы арта түседі. Атап айтқанда: 1. Елімізде өз ісін білетін және оны сүйетін кадрларға халық шаруашылығының қажеттілігі арта береді. 2. Кәсіптік жолды таңдаған адамдардың рухани мұқтажы мен ынталануы

кеңейеді. 3. Еңбек жасына толған жастар еліміздің халық шаруашылығын жұмыс

күшімен қамтамасыз етудің қайнар көзі болады. 4. Елдің еңбек ресурстары балансының шиеленісуі өседі. 5. Халық шаруашылығының бірқатар саласында кадрлардың тұрақтамауы артады. 6. Ғылыми –техникалық прогрестің қарқынды даму нәтижесінде еңбектің

күрделілігі артып, тек жалпы білім мен соған сәйкес даярлықты ғана, жұмыскердің ерекше психологиялық – физиологиялық деңгейін, жоғары біліктілігін талап ететін жаңа кәсіп түрлері пайда болады. 7. Бірсыпыра өнеркәсіп салалары мен ауыл шаруашылығын жас кадрлар

есебінен толықтырылу қарқынының шұғыл төмендеуіне байланысты кәсіптер, салалар мен территориялар арасындағы еңбек ресурстарын тиімді бөлу қажеттігі күшейеді. Жастар кәсіптік бағдарлау жұмысы елімізде белгілі дәрежеде дұрыс жолға қойылмаған.

Кәсіби бағдарлау – жеке адамның обьективтік және субьективтік факторларын қамтиды, қоғам дамуының қазіргі жағдайынан туындайтын белгілі кәсіпті меңгерудің ұзақ мерзімді, қайталанбас әлеуметтік процесс.

Жалпы білім беретін және кәсіби мектеп реформасы оқушылар болашақ мамандығын саналы түрде таңдап алуы үшін оларға кәсіптік бағдар беру жұмысын жетілдіруді алға қойып отыр.

Елімізде жастарды кәсіпке бағдарлаудың белгілі мол тәжірибесі жинақталған. Көптеген жалпы білім беретін мектептерде оқушыларды кәсіп таңдауға әзірлеу оқу – тәрбие процесінде және кәсіптік бағдарлауға арналған оқу – методикалық кабинеті арқылы жүзеге асырылады. Балалар мен жастарды қоғамға қажетті бұқаралық кәсіпке бағдарлау жұмысы ауқымын күннен күнге кеңейтіп отыр. Кейбір өнеркәсіп салаларында кәсіптік бағдарлау , кәсіби іріктеу лабораториялары жұмыс істейді.

Жалпы білім беретін және кәсіптік мектеп реформасының талаптарына сай ішінара қалалық және селолық аудандарда оқушы жастарды кәсіпке бағдарлау орталығын құруды тәжірибеге енгізу қажеттігі туындайды. Олар оқушылар мен ата – аналарды қазіргі кәсіптермен таныстырып, халық шаруашылығының кадр жөніндегі қажетін хабарлап оқушылардың қабілеті мен бейімділігін,т психологиялық

ерекшеліктеріне қарай белгілі бір іспен айналысуына және осы негізде нақты ұсыныстар жасап отыруы керек. Бұл жұмыс салыстырмалы ұзақ кезеңге созылуы мүмкін. Олар елімізде құрылатын болашақ мемлекеттік кәсіпке бағдарлау қызметінің ғылыми – методикалық ірге тасы болуға тиіс. Бұл жұмысты жүргізетін кадрлар даярлаудың маңызы ерекше зор.Кәсіпке бағдарлаудың теориялық және ұйымдық методикалық мәселелерінен жақсы әзірлігі бар мамандар ғана бұл жұмыстың мемлекеттік жүйесін сапалық жаңа сатыға көтере алады.

Кәсіптік бағдар – білімнің жеке саласы. Бірақ ол педагогика, психология, социология, экономика, философия, медицина, құқық ілімдері қиылысында қалыптасады. Кәсіптік бағдарға жүйелі зерттеу жүргізу әр түрлі проблемаларды шешеді, оның мақсатын, міндетін, мазмұнын белгілейді. Республикамызда кәсіптік бағдар беру күрделі әлеуметтік – психологиялық жүйе. [1]

Мамандық таңдауда әр бір жас адам белгілі ғалым Ж.Аймауытовтың айтқан мына ақылын ескерген жөн: «Мамандықтың жаманы жоқ, бірақ мұның кез – келгеніне икемділік қажет. Бұл жәй күнелту, тамақ асыраудың ғана жолы емес, үлкен өнерді, зор шеберлікті қажет ететін нәрсе. Кімде – кім өзіне біткен ыңғайына қарай өз жолымен қызмет етсе, өз басына да әлеуметтік үлкен пайда келтірмек».

Кәсіби бағдар жұмысының нәтижесі оқушыларда қалыптасқан кәсіби таңдаудың болуы. Сондықтан кәсіби бағдарда басқару тетігі жеке адамның кәсіби таңдауын дамыту арқылы ғана іске асады.

Бұл дамудағы бірінші кезең жеке кісіге қоғамдық ұйымдардың, әлеуметтік жағдайдың әсерімен болатын, өз мақсатын белсенді түрде іздеу кезеңі.

Екінші кезеңі - өмірдегі өз орнын таңдау және өз мақсатын толық, терең түсінуі.

Үшінші кезең - өмірлік құндылықтарды жеке тұлғаның жүзеге асыру кезеңі.

Мамандық таңдауға ықпал ететін күштер жеке адамның барлық жағын қамтып отырғанда ғана тиімді болады. Жас жеткіншектердің мамандық таңдауы - өзінің кәсіби бағдар іс - әрекетінің субьектісі ретінде анықталады.

Оқушы жастардың кәсіби бағдар таңдауына тиімді басшылық жасау үшін белгілі бір көрсеткіштерді негіз етіп алу қажет. Олар: - кәсіп жайлы хабарлануы (таңдаған мамандығын оқып үйренетін оқу орындарын, сол кәсіптің мазмұнын, экономикалық аймақтың мамандарға сұранысын білу); - кәсіп таңдауының қоғамдық маңызды мотиві(оқушы мемлекет мұқтаждығын ескеріп мамандық таңдауы); - кәсіби қызығушылықтың қалыптасуы; - белгілі бір кәсіпке арнайы қабілеттердің бар болуы; - таңдаған мамандық бойынша өмірлік тәжірибесі; - кәсіптік ойындарға қатысуы; - кәсіптік икемділіктің нақты дәрежесі; - денсаулық жағдайы.

Кәсіп таңдауда өте қажетті нәрсе қабілеттері мен бірге мінездер болып табылады. Адамның харакеттің қай саласында тамаша нәтижеге жететіні, жұмысының жемісті болуы оның қабілетіне байланысты. Ол адамның қалай әрекет жасайтыны, оның іс -әрекетінің ерекшелігі қандай екені темперамент мен мінезге тәуелді. Қабілеттерді моторға теңестіруге

болады, ал темперамент пен мінез мотор жұмысына өте қажетті жанар май деуге болды. Адамның темпераменті оның динамикалық ерекшеліктері жағынан бейнелейтін психикалық қасиеті.

Негізгі мақсат – оқушылардың политехникалық және экономикалық ой - өрісін кеңейту, халық шаруашылығының мұқтажына байланысты мамандықты саналы таңдауға көмек көрсету. Бұдан басқа да оқып – үйрену процесінде мынадай міндеттерді шешу керек:

- халық шаруашылығының құрылысын білу, қазіргі заман өндірісінің

жалпы ғылыми негізін, оның дамуының негізгі бағыттары мен тенденцияларын, өндірісті интенсивтендіру факторы мен шарттарын. Оның тиімділігін арттыруды қалыптастыру; - оқушыларды қазіргі заман өндірісіндегі ғылыми – техникалық

прогрестің перспективаларымен, бағыт – бағдарымен таныстыру; - Саналы түрде мамандық таңдау ережелері мен принциптері туралы

оқушылар білімінің болуы; - Оқушыларды жалпы кәсіп мамандықтарымен жоспарлы түрде

таныстыру, олардың белгілі түріне кәсіптік қызығуын тұрақты қалыптастыру: - Еңбек ұжымдарын, еңбек пен жұмыс орнын ғылыми негізде

ұйымдастыру, еңбек жолын жоспарлау туралы олардың білімдерін қалыптастыру.

Профессиографиялық зерттеу дегеніміз – берілген еңбек түрінің арнайы жасалған кәсіптік бағдар беру сабақтарының жүйесіне енгізіледі. Профессиографиялық зерттеулерді жүргізуге дайындық кезінде оқушылардың өткен сабақтарда алған білімдері ескеріледі, зерттеулер арнайы сабақтарда басталып, аяқталады. Ұйымдастыру және жүйелеу жұмыстарының қорытындысы дайындалатын сабақтарда және өткізілген зерттеу талқыланатын сабақтарда шығарылады. Өткізу тәсілі жағынан да, өзіндік мазмұнының күші жағынан да профессиографиялық зерттеулер оқушылармен жүргізілетін кәсіби бағдарламалық жұмыстың ерекше түрі болып табылады. Арнайы дайындықтан кейінгі жұмыстың негізгі бөлігі мектептен тыс, таңдап алған мамандық бойынша жұмыс істейтін обьектілерді немесе осы салада мамандар даярлайтын оқу орнында өткізіледі. Бұл жұмыс кезінде оқушылар мамандық жайлы алған білімдерін көрсете алады, жаңа материал жинайды және білімдерін әрі қарай жетілдіре түседі.

Мектептің кәсіптік бағдар беру бөлмесінде пән мұғалімдері үшін төмендегі материалдардың болғаны қажет: - оқушыларға кәсіптік бағдар берудің міндеттері мен бағыттарын белгілейтін қаулылар; - кәсіптік бағдар беру мәселелері бойынша халық ағарту органдарының нұсқаулары; - Республикада, облыста, қалада өткізілетін ғылыми – практикалық конференциялардың, семинарлардың, кеңестердің материалдары; - мектеп жоспарындағы кәсіптік бағдар юеру жұмыстары; - сынып жетекшілерінің, әдістемелік бірлестіктер жетекшілерінің жұмыс жоспарларының үлгілері; - әр жастағы оқушылармен өткізілетін сынып сағаттарына бағдар беретін әңгімелер, лекциялар тақырыптары; - мектеп пен базалық бірлестіктің кәсіптік бағдар беру үшін біріктіріліп жасалған жұмыс жоспары;