Бұл, бұл үйрек тақырыбына 9 сынып сабақ жоспары

Класы: 8

Күні: 04.03.17

Сабақтың тақырыбы: «Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек» Мөңке би толғауы

Сабақтың мақсаты: Оқушыларға Мөңке би туралы мәлімет бере отырып, келер күнді болжап айтқан толғауларының мазмұнын ашу.

Тілеуұлы Мөңке би — белгілі би, Әбілқайыр хан кеңесшілерінің бірі, жырау.

Шамамен 1675 жылы дүниеге келген. Ата тегі шежіре бойынша өз әкесі Тілеу әрі қарай Айт, Бөлек, Қалу, Сирақ, Мұса хан, Уақас би, Нұраддин болып жалғаса береді.

Әбілқайыр хан дүние салған соң Нұралы ханның билігін тану туралы Елизавета Петровнаға жазылған хатқа Орта жүздің беделді адамдары Жәнібек тархан мен керей Наурыз би бастаған топпен, сондай-ақ Кіші жүздің 30 би, батырларымен бірге қол қойған.

Мөңке би өз заманында «ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен сұңғыла би», келер күнді айнытпай болжайтын сәуегей және дала даналығының көрінісі іспетті ой-тұжырымын тағылымды поэтикалық жырға айналдырған жырау ретінде танылды. Мөңке бидің философиялық толғаулары, риторикалық сұрақ-жауап, болжау, билік, кесім, шешім түріндегі мұралары өзіндік ерекшелігімен көзге түседі. Көшпелі тірліктің тіні бұзылмаған қоғамда заман аңысын аңдап, оның келешек кескін-кейпін дәл болжай білу Мөңке би шығармашылығының басты белгісі. Оның “Түрлі-түрлі халық болады‚ Күндіз-түні жарық болады… Дүниенің жүзіне‚ Өре мен темірден жол тартылады… Адам ақысыз жұмыс істемейді‚ Дүниені түрлеп кестелейді” деген толғау жолдарынан келер күнді болжаған сәуегейлік көрінеді. Сондай-ақ,

“Құрамалы-қорғанды үйің болады‚

Айнымалы‚ төкпелі биің болады.

Халыққа бір тиын пайдасы жоқ

Ай сайын басқан жиын болады.

Домалақ-домалақ түймедей дәрің болады‚

Жастарға билігі жүрмейтін кәрің болады,

Алашұбар тілің болады‚

Дүдәмалдау дінің болады.

Әйелің базаршы болады‚

Еркегің қазаншы болады” деп келетін жолдардан болашақтың бет алысын‚ бағыт-бағдарын тап басып танығандығы аңғарылады.

Мөңке бидің Сырым батырға қойған астыртын сұрақтары мен оған Сырымның қайтарған жауаптары, сондай-ақ оның шеркеш Түрке би, тана Нүрке билермен кеңесе отырып айтты дейтін «Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек» дейтін толғаулары белгілі.

Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек,Бұл үйректей болыңыз.Судан суға сүңгімей,Көлден көлге қоныңыз.Бай ұлымен бас қосып,Алшаң басып жүріңіз.Біліктімен кеңесіп,Байсалды үйге түсіңіз.Өсек таңған ат елсін,Іші күйіп жат өлсін!Жат бойынан түңіліп,Арам ойы қоқ болсын.Бір енеден туғандай,Ортаңда бірлік тоқ болсын.Бұл, бұл үйрек, бұл үйрекБұлдырап ұшар жаз күні.Боз мойынды сұр үйрекКөлге қонар мәз күні.Бұралған назды сұлуларКөл жағалар жаз күні.Бағылан өскен шораларҚыз қыдырар саз күні.Қымызсыз жиын, той болса,Қызықты болмас жаз күні.Қызыл турам ет болса,Қызғаныш болар аз күнгі.Мал бергенің болмаса,Пайдасы болмас аз күні.

Оның көркем бейнесі Ж. Аймауытовтың «Ақбілек» романы мен «Ел қорғаны» пьесасында, Ә. Кекілбаевтың «Үркер» романында көрініс тапты. Мөңке бидің өмірі мен шығармашылық мұрасы туралы әр жылдары А. Жұбанов, Т. Кәкішев, С. Негимов, Б. Адамбаев, Қ. Сыдиықұлы, М. Тілеужанов,С. Байменше, Б. Омаров, Ж. Асанов, К. Төлеубайұлы, тағы басқалар ғалымдар ғылыми-зерттеу еңбектерін жазды.