Дәрілік өсімдіктер туралы авторлық бағдарлама, 8 сынып

«Ж.Нұрлыбаев атындағы №49 жалпы орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

ҚОЛДАНБАЛЫ КУРС БАҒДАРЛАМАСЫ

«Оңтүстік Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктердің емдік қасиеті»

8 СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНА АРНАЛҒАН

(БАРЛЫҚ САҒАТ САНЫ-34)

Базарова Гулжан Бахауиденовна

А.Қалыбеков ауыл әкімшілігі . «Абат» ауылы.

2017-2018 оқу жылы

Мазмұны

Түсінік хат

Таңдау пәнінің мақсаты мен міндеті

Оңтүстік Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктердің емдік қасиеті қолданбалы курсына қойылатын талаптар

Оқушыларға қойылатын талаптар

Тақырыптық жоспар

Оқу курсының тақырып мазмұны

Оқу деңгейін бақылау

Пайдаланылған әдебиеттер

Түсінік хат.

Дәрілік өсімдіктер қорғауды қажет етеді Елбасы Н.Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында бабалардан қалған ізгі қасиеттерді қайта түлетуге, туған жердің табиғатын көздің қарашығындай сақтауға шақырды.

Адам денсаулығына қамқорлық ретінде емдік қасиеті бар өсімдіктердің маңызы барған сайын өсуде. Бұл жағдайдың өсімдік шикізатынан дәрі жасау өндірісінің одан әрі дамуына ықпалы тиері сөзсіз.

Биология және медицина ғылымдарының маңызды мәселелерінің бірі – дәрілік өсімдіктер шикізатынан емдік қасиеттері күшті жаңа препараттар жасау және оларды халыққа кеңінен тарату. Бұл препараттардың жүрек – тамыр, жүйке, ісік, асқазан – ішек, зат алмасу, сонымен қатар көптеген індет аурулардан да емдеп қана қоймай, алдын алып сақтандыруда да маңызы зор Нарықтық жағдайда мемлекетіміздің экономикасын көтеруге және жаңа өндірістің даму кезеңінде еліміздің өсімдік ресурстарын пайдалануға шексіз талап қояды.

Оңтүстік Қазақстанның табиғи байлығы және ауа – райының жылылығы көптеген құнды дәрілік өсімдіктерді өсіруге мүмкіндік береді.Түрлі емдік қасиеті бар өсімдіктерге сұраныс артады. Дәрілік шөптерге деген сұранымның ұлғаюына байланысты оны жинау,интродукциялау,кешенді түрде зерттеу және келешекте дәрілік өсімдіктерді дұрыс өңдеу жұмыстары маңызды мәселе болып табылады.

Қазақстанда дәрілік өсімдік¬термен емдеу ісіне медицина тарапынан күні бүгінге дейін өз бағасы берілген жоқ. Осының салдарынан жұртшылық оны тұтыну ісіне қорқа қарайтыны шындық. Себебі, кезінде жүргізілген саясаттың салдарынан дәрілік өсімдікпен емдеу деген ескіліктің қалдығы секілді болып жұрттың жадында жатталып қалған. Дегенмен, осы істі әрі қарай дамытып жүрген елдер бар. Дәрілік өсімдік¬терді қайта қолға алу жұмыстарын ұйымдастыру кезек күтпейтін мәселенің бірі.

Таңдау пәнінің мақсаты мен міндеті

Мақсаты: Оңтүстік Қазақстанда обылысында өсетін дәрілік өсімдіктерден дайындалатын халық медецинасындағы адам өмірі үшін маңызы мен қажеттілігі және пайдасы туралы түсінік бере отырып, оны қорғауға кеңінен қолдануды үйрету.

Бағдарлама туған өлкеміздегі дәрілік өсімдіктерді тани білуге оқушылардың ғылыми жаратылыстану көзқарастарын дамыта отырып, туған өлке табиғатын аялауға, өсімдіктерді қорғауға тәрбиелейді.

Бағдарлама оқушылардың жеке білім , білік дағдыларын ескере отырып, ұжымдық оқыту, саралап деңгейлеп оқыту, АКТ, сын тұрғысынан оқыту мен жазу, тірек конспектілері, дидактикалық материалдар және жеке оқушымен дербес жұмыс жасау арқылы оқытылады.

Міндеттері:

- оқушының пәнге қызығуын арттыра отырып, туған өлке табиғатын аялауға, экологиялық мәдени жауапкершіліктерін арттыру;

- интелектуалды және практикалық білімі мен дағдысын қалыптастыру;

- ғылыми зерттеу ізденісін, коммуникативті дағдасын, топпен жұмыс істеу қабілетін дамыту;

-оқушының мүмкіндіктерін пайдаланып оқушыларға кәсіптік бағдар беру;

- оушылардың туған өлкеміздегі дәрілік өсімдіктерді тани білуге туған өлке табиғатын аялауға, өсімдіктерді қорғауға тәрбиелеу;

- өсімдіктану негіздері бойынша білімдерін, дүние танымдарын кеңейту;

Оңтүстік Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктердің емдік қасиеті қолданбалы курсына қойылатын талаптар

Оқушылар игеруі тиіс:

- Курсқа қызығушылықты арттыру;

- Белсенді қатысу;

- Еркіндік және диалогқа дайындық;

- Өз ойына сеніммен қарау.

Оқушылар білуі тиіс:

Оңтүстік Қазақстан өсетін дәрілік өсімдіктердің емдік қасиеттерін білу

Сирек кездесетін дәрілік өсімдіктерді табиғат аясында танып білуге

Жергілікті жердің экологиялық проблемаларын білуге

Дәрілік өсімдіктердің өсетін аймағын ажыратуға

Өсімдіктермен экологиялық топтарын ажырата білуге

Кеппе шөптермен жұмыс жасай білуге

Тақырыптық жоспар 8-сынып

Сабақтың тақырыбы

Сағат

Мерзімі

І

Кіріспе

Халық емшілердің құпиялары

Дәрілік өсімдіктер туралы ел аузындағы аңыз

Шөптерден дәрі жасау жолдары

І І

Оңтүстік Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктер

Жол желкен өсімдігінің емдік қасиеті

Жол желкен өсімдігінен жасалатын дәрілер

Шашыратқы өсімдігінің емдік қасиеті

Қызыл мия өсімдігі туралы қызықты деректер

Қызыл мия өсімдігінің емдік қасиеті

Қызыл мияны жинау және кептіру.

Адыраспан халық ұғымында...

Адыраспан өсімдігінің емдік қасиеті

Жалбыз өсімдігінің емдік қасиеті

Жалбызтікеннің емдік қасиеті

Дермене жусанның бірі түрі

Дермененің өсімдігінен емдік қасиеті

Итмұрын –шипалы өсімдік

Итмұрын өсімдігінің емдік қасиеттері

Жантақ өсімдігінің емдік қасиеті

Жантақ туралы ел аузындағы аңыз.

Кәдімгі бақбақ өсімдігінің емдік қасиеті

Гүлшетен жемісінің емдік қасиеті

Түймедақ өсімдігі халық медецинасында

Түймедақ гүлінің емдік қасиеті

Таңқурай өсімдігінің емдік қасиеті

Бүлдірген пайдалы жидек

Итошаған бір жылдық өсімдік

Қалақай (крапива) өсімдігіне емдік қасиеті

Мойыл өсімдігінің емдік қасиеті

Киікоты өсімдігінің емдік қасиеті

Меңдуана өсімдігінің шипасы

Қазтамақ өсімдігіне емдік қасиеті

Жиде өсімдігінің емдік қасиеті

ІІІ

Қорытынды

Дәрілік өсімдіктер қорғауды қажет етеді

Мия өсімдігінің мақта өсімдігіне пайдасы

Барлығы

Оқу курсының тақырыптар мазмұны

Жалпы сағат саны: 34сағат

Кіріспе: 3 сағат

Дәрілік өсімдіктер қорғауды қажет етеді Елбасы Н.Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында бабалардан қалған ізгі қасиеттерді қайта түлетуге, туған жердің табиғатын көздің қарашығындай сақтауға шақырды.

Шөптерден дәрі жасау жолдары Ракович Любовь Анатольевна Мен шөптерден дәрі жасауды бала кезімде өз әжемнен үйрендім. Бала кезімде әжем бізді шөп теруге қасына ерітіп жүретін.Ол кезде ол шөптердің қандай мақсатта жинайтынын және неге қолданатынын білмеуші едім. Бізді бала кезде жолжелкен шөбінің тұнбасын қайнатып сок деп ішкізуші еді.Өсе келе ол шөптің емдік қасиеті бар екендігін байқадым. Шөптерді қалай қайнатып тұнба жасайтынын көріп білгім келіп қызыға бастадым. Әжемнің қасында жүріп көп шөптердің дәрілік қасиеттерін біле бастадым.

Айша апайдың өзінік ем домыҚазақстанда емдік қасиеті бар көптеген шөптер өседі. Халық даналығында айтылғандай «Мың теңге тұратын дәрі дәл шарбағыңның түбінде өсіп тұр» демекші біздің аймақта өсетін шөптердің өзіндік емдік қасиетері бар. Ол үшін кітапты көп оқып білімді болу қажет. Мен бала кезімнен кітап, газет журналды көп оқитынмын. Қазіргі таңда өсімдіктер жинап, кептіріп дәрі жасаушылар саны аз. Барлық шөптің өзіндік емдік қасиеті бар

Халқымыз не деген данышпан еді. Сол кезде баласы:

“Әке, сенің айтқан сөздеріңе қарап, осы қасірет менің де басыма келеріне көзім жетті. Сондықтан сізге құдайдың өзі ажал жібергенше жан баласы көрмейтін жерге сақтайын, соған рұқсат етесіз бе?” – деп сұрайды. Баласының жүрек жарды сөзін қимай, әкесі үнсіз келісімін береді. Түн қараңғысында үйіне қайтып келіп, жер асты үңгір қазып, әкесін сонда жасырады.

«Ертеде елді ағайынды қос жігіт басқарыпты. Мамыражай бір күні сырттан жау тиеді. Хандықты басып алады. Биліктен айырылған екеудің бірі қаңғырып кетеді де, екіншісі осы жерде көптің бірі болып қалады. Арада жылдар өтеді. Жатжұрттық хан қайтыс болады. Тұрғылықты халық қайтадан байырғы қалпына оралады. Ағайынды жігіттің үлкені бауырын іздеуге кіріседі. Жан-жаққа хабаршы жібереді. Ауыл-ауылға сұрау салады. Дүниенің төрт бұрышын шарлап жүргенде, інісінің дерегі шығады. Хабар жеткенімен, кері оралуға намыстанған бауыры жатжұрттық болып қала беруді таңдайды. Мұны түсінген ағасы ақ шүберекке бір түп дерменені түйіп, сәлемшілерден беріп жіберіпті. Орамалдың түйінін жазып, дермененің хош иісін емірене иіскеген жігіт ағыл-тегіл жыласа керек. Шіркін, туған ауылдың иісі-ай!.. Көп ұзамай атамекенге оралыпты».

Оңтүстік Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктер 28сағат

Жолжелкен өсімдігінің емдік қасиеті 1Жолжелкеннің құрамында әр түрлі витамин, белок, май, қышқылдар мен тұздар мол болғандықтан, одан жасалынған дәріні көптеген ауру түрлеріне қолданады.Мәселен ол адамның тәбетін ашып, қандағыгемоглобинді молайтып, түрлі жүйке ауруларын тыныштандырады. Сондай-ақ қан тамырының қатаюына, асқазан, ішек жарасына, тыныс жолдарының қабынуына, өкпе туберкулезіне, созылмалы бронхит, плеврит және бүйрек, несеп жолдарының қабынуы тәрізді сырқаттарға қолданылады. Тамырының қайнатпасын іштен қан өткенде, өқан қақырғанда ішкізіп, мұрыннан қан тоқтамағанда танау ішіне құяды. Ал тұқымның қайнатпасын қант диабетіне, дизентерия және іш өткенге ішеді. Жолжелкен өсімдігінен жасалатын дәрілер 1Кешенді емдеуде профилактикалық зат ретінде қолдану көрсеткіштері: Қабынуға қарсы, ауырсынуды басатын және жазатын зат ретінде асақазан- ішек ауруларына (қышқылы төмен гастриттер, колиттер, энтероколиттер, диарея) қолданады. Қақырықты түсіретін зат ретінде жоғарғы тыныс алу жолдары ауруларында қолданады. Қақырықты сұйылтып, оның сыртқа шығуын жеңілдетеді. Қан тоқтататын және микробқа қарсы әсері бар.

Шашыратқы

Халықтық емшара ретінде тамырының қайнатындысы мен шөбінің тұнбасын күш-қуат кеміп әлсірегенде, гепатит пен сары ауру кезінде, өт жолдарына тас байланғанда, асқазан және тоқішек жараларына(язваларына), аллергияға, экземаға, фурункулезға, көп бауыр ісінгенде, нефритке және шыжыңдыққа қарсы ем ретінде қолданады. Гүлдерінен жасалған тұнба орталық нерв жүйесн тыныштандырып, жүрек қызыметін күшейтеді, соғу жиілігін ретке келтіреді.

Қызылмия

Қызыл мия өсімдігінің сипаты. 1сағат

Қызыл мия бұршақ тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік.Қазақстанның шөл, шөлейтті, далалы аймақтарында өседі.Оңтүстік Қазақстан облысының барлық аймақтарында кездеседі. Тамыры жуан.Сабағы тік өседі, жапырақтары қарама қарсы орналасадыЖапырақ пішіні тақ қауырсынды.Жапырақтарында бөбешік тамырлар болады.Гүлдері орташа мөлшерлі немесе ұсақ.Ұсақ гүлдері шашақ гүл шоғырына жиналады.Қызыл мияның жеке гүлдері орталықтан таралатын сабаққа гүл сағақтары арқылы кезектесіп орналасады.Сабақ ұшына жақындаған сайын сағақтары қысқарып,ұшындағы гүлдері ең соңында ашылады.Тұқымы арқылы көбейеді.Маусым шілдеде гүлдеп,шілде тамыз айларында жеміс салады.Жемісі құрғақ бұршаққап. Піскенде екі жақтауының тігісінен қақырап,тұқымдары шашылады. Бұл өсімдік жылына бірнеше жүздеген ұрық салады.Тұқымы топырақта үш жылға дейін тіршілігін жоймайды.

Қызыл мияны жинау және кептіру. 1 сағат

3-4 Жылдықөсімдікті жинау керек.Жинау кезеңі күздің соңғы күндері немесе ерте көктем мезгілі.Тамырдың топырағын қағып, салқын сумен жуады, бір екі күнтағы сумен шаяды.Тамыр тазарған соң30-35 см. ұзындықта бөліктерге бөліп, 30+40 с. температурада арнайы кептіргіште кептіреді немесе күн сәулесі қызуымен де кептіруге болады.Кептірілген тамырды 10 жыл сақтауға болады.

Қызықты деректер. 1 сағат

Қызыл мия өсімдігі адам денсаулығына емдік шипасы мол дәрілік шөп.Біздің дәуірімізге дейінгі 426-484 жылдары бұл дәрілік өсімдік жайлы ежелгі грек тарихшысыГеродоттың өзі қызыл мия тамырының мың сан дертке дауа екенін айтқан.Тіпті бұл өсімдікті «Сақтың,яғни скифтердің алтын тамыры» деп құрметтеген.

Мыңдаған жылдар бұрын қызыл мия тамыры туралы не белгілі болды?

Қытай елінде қызыл мия өсімдігін жоғарғы орынға қойды.Оның тамырын сапалы дәрі дәрмек және дәрілік препараттар дайындауға пайдаланған

Тибетте «ұзақ өмір сүрудің сиқырлы тамыры» деп бағаланды.Жастық рең мен әдемілікті сақтау үшін бұл елде қызыл мия тамырынан жасалған қайнатпа ішілген.

Ежелгі Египетте де осындай қайнатпа ішілген.Азанда рең сақтаушы қайнатпаны ішкен, ал кешке моншада мия тамыр тұнбасы қосылған сумен жуынған.Сол уақытта қызыл мия тамырының әсерінен адам өмірі 15 жылға дейін ұзарған.

Адыраспан емдік қасиеті. 1сағат

Дәрілік шикізат ретінде шілде айында бұтақшаларын, жапырағы мен гүлін жинап алады. Ол – улы өсімдік. Халық емшілері адыраспанды адамның құяңын, сегізкөздің жүйке ауруын емдеуге пайдаланған. Мал-дәрігерлік тәжірибеде…