Дарвиннің эволюциялық теориясы, 10-сынып сабақ жоспары

Пәні: Биология Тобы:1 Реті:40

Cабақтытың тақырыбы: Ч.Дарвиннің эволюциялық теориясы.Табиғи сұрыпталу теориясының негізгі қағидалары.

Сабақтың мақсаты: 1. Оқушыларды табиғи сұрыптаудың түрлерімен таныстыру.

2. Ғылыми тұрғыда түсіндіру дүние танымын артыру.

3. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың типі: Жаңа білім беру.

Сабақтың түрі: Ұжымдық ойлау.

Сабақтың пәнаралық байланысы: Тарих. әдебиет.

Сабақтың әдісі: Сұрақ жауап,баяндау,

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту

ІV. Үйге тапсырма беру.

V.Үй тапсырмасын сұрау.

VІ. Бағалау.

І. Амандасу,оқушыларды түгелдеу,сабақ мақсатымен танысу.

Жаңа сабақ:Табиғи сұрыпталу — эволюцияның қозғаушы және бағыттаушы күші

Қолдан сұрыптау кезінде адам өзіне қажетті, пайдалы қасиеттері бар ұрпақтарды қалдырып, жарамсыздарын жойып реттейді. Барлық тірі организмдерге тән қасиет — тұқым қуалайтын өзгергіштік, сондықтан организмнің кез келген жұбы өздерінін артына ұрпақ қалдырады.

Ч. Дарвин өеімдіктер мен жануарлардың жабайы түрлерінде айкын емес (жеке) өзгергіштік басымырак болатынын дәлелдеді.

Қолдан сұрыптау

1.Егіншілік пен мал шаруашылығы дамығаннан кейін ғана пайда болды.

2. Қолдан сұрыптау адамнын араласуымен болады.

3. Малдардын адамға пайдалы жақтарын жақсарту үшін белгілі жоспар бойынша сұрыптайды.

4. Өсімдіктерді де пайдалы белгілерін қажетіне жарату үшін сұрыптайды.

5.Қолдан сұрыптаудың жағымсыз жақтары — пайда болған белгілері организмге зиян. Олар табиғатта дәрменсіз.

6. Жаңа іріктемелер (өсімдіктерде) мен қолтұқымдар (жануарларда) шығарылады.

Табиғн сұрыпталу

1.Тіршілік пайда болғаннан бері үздіксіз жүреді.

2. Көзге көрінбейді, жүруі білінбейді.

3.Сұрыпталу кезінде организмге пайдалысы қалып, зияндысы жойылады.

4. Табиғи сұрыпталуға адамның ешқандай қатысы жоқ.

5.Ортаға жаңсы бейімделгендері қалады, бейімделе алмағандары тіршілігін жояды.

6. Қоршаған орта мен популяпияда тепе-теңдік сақталады.

7. Жана түрлер пайда болады.

Барлык организмдер үрпақ калдыруға тырысады, сондықтан рКынды түрде көбейе бастайды. Көкнар осімдігінің бір қауашағының ішінде 2900-ден 3000-ға дейін немесе одан да кеп түкымдар жетіледі. Бір ТҮП көкнарда 10 кауашак дамыса, онда жыл сайын жерге 30000 түкым шашылады. Дәл осындай мысалды жануарлардан да келтіруге болады. Бекіре балығы 50 жыл тіршілік етеді, жыл сайын өрбіреуі 3—6 млн уылдырык шашады. Үй шыбынынын. біреуі 5 күнде 20 мың жүмыртка салады. Құлмак биті бір жазда 13 үрпак береді, өр үрпаққа орта есеппен 100 жүмыртқа салады. Паразит күрттар күн сайын мындаған лчүмыртка бөледі. Мүндай каркынды есу ылғи бола бермейді, тек колайлы жағдайға тап болғандары ғана өніп-есіп тіріпілігін жалғастырады. Түрлер неғүрлым көбірек кырылса, соғүрлым каркынды дамиды, себебі каркынды даму түрді сақтап калудың "күралы". Сүткоректілер мен күстардың 10—30%-ы ғана тірі калады. Кеп организмдер орта жағдайында орынның, коректің, ылғалдың, жарыктың жетіспеуінен және жауына жем болудан кырылады.

Табиги сурыптпалу — белгілі бір ортага организмдердің тіршілігін сақтап бейімделуі.Тіршілігін сактап калу үшін табиғатта үдайы (үздіксіз) тіршілік үшін күрес жүреді. Егер арыстан шиебөрінің қорегін тартып алса, корек үшін күрес жүреді; шолді жердін шетінде өскен өсімдік күрғак-шылыкка карсы күреседі. Жырткыш аңның (жолбарыс, арыстан) корегі — шөпкоректі жануар, оны үстап корек етеді, үстай алмаса аштьщтан өзі өледі. Шепкоректі жануарлар тіршілігін сактап калу үшін өсімдіктермен коректеніп, мыңдаған өсімдіктерді жояды. Одан басқа жөндіктер (насекомдар) мен жалаңаш шырыштар да осімдікпен коректенеді, бүлар күстарға жем болады. Майда күстармен жыртқыш-таР қоректенеді. Осындай күрделі озара байланысты Ч. Дарвин тір-шілік цшін щрес деп атады.

Тіршілік ушін курес—қоршаган орта мен организм арасындагы қарым- қатынастың Миыщпыгы.

ршідік үшін күрестің түрлері. Ч. Дарвин тіршілік үшін күрестін Түрін аныктады. 1 Түраралык күрес. 2. Түрішілік күрес үшін бөсекелестік туады. Қаскыр мен коян, түлкі мен коянның арасында тіршілік ушін күрес жүреді. Әрбір жырткыш баска жануардың аркасында тіршілік етеді. Бірі — жыртқыш тісімен, екіншісі — үзын тырнағымен, үшіншісі — уымен жемтігін өлтіреді. Өр түрге жататын өсімдіктер жарык, ылғал, корек үшін бөсекелеседі. Топырақты жарып өніп шыккан өскіннің бөсекелестікте жеңгені ғана дамиды. Ол ересек өсімдікке айналып, көбею кезеңіне жетіп үрпак береді;

ө) паразиттік жағдайдагы бәсекелестік. Мысалдары: ағаштары қалың болып өсетін ормандарда баска есімдіктерге оралып, сүйеніп есетін өрмелегіш өсімдіктер (лианалар) (17-сурет). Өрмелегіш сабактары үзын, жіңішке, өлсіз болғандыктан ағаштардың діндне жылан төрізді оралып, жыл сайын үзарып өсе береді. Ең үшына жеткенде касындағы екінші ағашка жабысып, өрмекшінің торындай айналасындағы ағаштарға шырмала береді. Агашка оралған сабактар түншыктырып, сабак бойымен коректік заттардың козғалуьш тежейді. Ағаш курап қалады. Өрмелегіш лианалар тіршілігін жалғастыра береді. Мүндай лианалар, әсіресе тропиктегі ормандарда өседі.

Екінші мысал: 1918 жылы Еуропа табиғат зерттеушісі Жозеф Арнольди тропикте өсетін дүние жүзіндегі ең үлкен гүл (диаметрі — 1м, салмағы — 14 кг) Раффлезия гүлін тапкан (18-сурет).

Гүлдің тамыры, сабағы, жапырағы жіпшеге айналғая, сондыктан гүлі ағаштың түбінде жатады. Ағаш шырынымен коректеніп, ағашты закымдап, өсірмей тастайды. Иісі шіріген еттің иісіндей болғандыктан шыбын, шіркей, коңыздар аркылы тозаңданады.

Үшінші мысал: жаз айларында кез келген жерде есетін жасыл өсімдіктерді шырмап алған сарғыш паразит есімдік — арамсояуды көрген боларсындар (19-сурет). Жол жиегінде, бакшада егістікте өскен жабайы жөне мәдени есімдіктерге оралып, емізікше есінділерін кадап, сол өсімдіктердің сөлімен коректенеді. Тек жіп төрізді жіңішке сабактары ғана болады, тамыры мен жапырағы болмаиды. Сабағының жасыл осімдікке жанаскан жерінен өте кеп өсінділер дамып, сабак-

17-сурет. Агаш діндндегі

ермелегіш лианалар (жылан

тәрізді оралған)

18-сурет. Арнольди раффлезиясы (1)

19-сурет. Қалақай өсімдігіндегі

арамсояу: 1—қалақай,

2—арамсояу ішіне енеді. Бүл кезде арамсояуды өсімдіктен айырып алу мүмкін Біртіндеп кызғылт, аіцпыл түсті майда гүлдері шығады. Бір арамсояуда 4000 гүлшоғьф, 2700 түкым болатыны аныкталған. Маусым — шілде ай-ларында гүлдейді. Паразиттік тірші-лік етуге бейімделгендігін түкымдары-нын тез арада өніп шығатындығынан көруге болады. Түкымдары 20—30'С-та үшінші күні, ал 13—14Ота тоғы-зыншы күні өніп шығады.

Жануарлардың арасында да паразиттік жағдайдағы бөсекелестік бар. Ол, өсіресе омырткасыз жәндік-терде көбір*к кездеседі. Мысалы, аналык шаншар өсімдік битінің немесе кырыккабат кебелегінің дернөсілдік денесіне жүмыртқасын салады. Шаншардьщ дернөсілі жетіліп, сыртка шығады. Өсімдік биті мен көбелек дернөсілдері оледі. Жануарлардың денесінде болатын биттер, бүргелер, кандалалар, паразитті тіршілік етудегі түраралык күреске жатады. Түраралык күрес — жырткыш пен жемтігінің (түлкінін тышканды…