Етістер тақырыбы бойынша 6-сыныпқа арналған таныстырылым

Етістер

Етіс ( етіс категориясы ) деп амалдың (істің ) субъекті мен объектіге қатысын , сондай-ақ , керісінше субъекті мен объектінің амалға ( іске ) қатысын білдіретін формалардың жүйесін айтамыз . Етістер - етістіктен етістік тудыратын , өздерінше морфологиялық және синтаксистік сипаттары басқашалау болып келетін , бір алуан жұрнақтардың жүйесі.

Етістерді етістіктің өзге категорияларынан ерекшелендіріп тұратын сипаттары мынадай :

ол онан жөн сұрады;

олар бір-бірінен жөн сұра с ты;

ол онан жөн сұра т ты;

онан жөн сұра л ды;

ол өзі сұра н ды

деген сөйлемдердегі етістіктерін ( сұра, сұрас, сұрат, сұрал, сұран ) бір-бірімен салыстырғанда, олар бір түбірден өрбіген түбірлес негіздер екені айқындалады. Осы бес түрлі негіздің соңғы төртеуі сұра түбірінен тиісті жұрнақтар арқылы ( -с, -т, -л, - н ) туып , бір-бірінен ерекшеленіп тұр; осы формаларына қарай ( түпкі лексикалық мағынасы бір бола тұрса да), олардың семантикалық мәндерінде де бір-бірінен айырмашылық бар.

Сондай-ақ: тасы, тасыс , тасыт , тасыл , тасын;жу , жуыс , жудыр , жуыл , жуынайт , айтыс , айттыр , айтыл тәрізді түбірлес етістіктерден де осы жүйе аңғарылады .

Етістер жұрнақтарының түрлеріне, мағыналары мен қызметтеріне қарай , төмендегідей төрт түрге бөлінеді :

ортақ етіс -с (- ыс , - іс ) ,

өзгелік етіс -т; - тыр (- тір , -дыр, - дір ) ,

ырықсыз етіс - ыл (- іл , л) ,

өздік етіс - ын (- ін , - н )

Өздік етіс қимыл, әрекетті жүзеге асырушыны тікелей , нақты көрсететін етіс түрі.

Мысалы : Дархан мұғалімнен ертерек сұранып кетті . таран,қаран, оран,т.б .

Өздік етістің жасалу жолдары

- ын : жуын,тағын,жасырын

- ін : киін,сезін

- н : ( дауыстыдан кейін жалғанады ) таран, қаран,оран

Өзгелік етіс

Іс-әрекеттің екінші біреу арқылы істелгенін немесе біреуге орындатқанын білдіретін етістің түрі. Мысалы : Жиналыста Шолпанды да сөйлеттірді .