Химияны меңгертудегі академиялық тіл туралы зерттеу

Мұғалімнің аты-жөні: Сандыбаева Анар Талгатовна

Мақала тақырыбы: LS «Химия сабағында оқушыларының академиялық тілдік дағдысын оқытудың визуалды әдістері арқылы дамыту»

Оқушылардың химия пәнін меңгерудің басты бір құралы ол- академиялық тіл. Сабақ барысында құрылымдалған тапсырмаларды, бөлім және тоқсан бойынша жиынтық бағалау жұмыстарын жазу барысында немесе экспериментті жоспарлау мен жүргізуде өз ойларын жүйелі түрде жеткізу, химиялық терминдерді орынды пайдалану, академиялық тілдің дұрыс жолда дамуын қажет ететіндігін көрсетті. Биылғы оқу жылында 8 A сыныпта туындалған осы мәселені жетілдіру барысында бірқатар зерттеу сабақтары көрініс алды. Соның бірі «Химиялық тепе –теңдіктің ығысуына әсер ететін факторлар». Жоғары нәтижеге қол жеткізу үшін «Химия сабағында 8 A сынып оқушыларының академиялық тілінің дамуына оқытудың визуалды әдістері қалай ықпал етеді? деген сұрақ қоя отырып, сабақты зерттеуді көздедім, себеп - химия пәнінің тілдік мақсаттарын жүзеге асыруда жаңа тақырыптың меңгергенін түсіндіруде, оқушылардың жеке немесе топтық жұмыстар кезінде, пікір-талас талқылауларында академиялық тілді пайдалануларын жүзеге асыру және оқушыларды ғылыми тілде сөйлеуге дағдыландыру.

Сабақ жоспары тәлімгер берген бағыт-бағдар бойынша құрастырылды. Жоспарланған сабақтың кемшіліктерін айқындай отырып, тәлімгер қателіктерді түзететін сұрақтар қоя отырып, дұрыс үлгісін жасауға бағыттады. Айта кетсем, тақырып бойынша видео көру барысында алған білімін толық меңгеру үшін қандай іс-әрекеттер жасауға болады? деген сұрақ қою барысында, алдын ала оқушыларға видеоға қатысты сұрақтар әзірлігі керек екеніне ой салдырып, оның жүзеге асуына ықпал етті. Осындай бірқатар түзетулерден кейін сабақты зерттеу тобымен өткізілген жиында өзіндік өзгеріс көрініс алды. Мысалы топтық жұмыстың кезінде, оқушыларды рольдерге бөлу және сыншыларға белгілі бір түс маркерін беріп, түзету жұмыстарын жүргізуді ұсыну, топтық жұмыстың дұрыс ұйымдасқаны байқалды.

Сабақтың басында сыныпта жағымды атмосфера құрғаннан кейін үй тапсырмасы сұрауды жоспарлаймын. Оқушыларға жаңа сабақтың тақырыбымен таныстырамын деп, тақырыпқа сәйкес оқу мақсатын «Ой шақыру» арқылы айқындауды оқушылардың өздеріне ұсынамын. Проблемалық сұрақ туындату арқылы оқушыларда өтілетін тақырып жайлы түсінік қалыптасу керек және жаңа сабаққа өту барысында оқушылардың зейінін өзіме қарату деген мақсатты көздедім.

Жаңа сабақты меңгеру үшін оқушыларды ең алдымен топқа бөлемін деп жоспарладым, топқа бөлуді А, B, C деңгей оқушылары бойынша араластырып топтаймын, сонымен қатар топтағы оқушыларды рөлдерге бөлемін (спикер, хатшы, критик, ұйымдастырушы). Тақырыпты ашу үшін химиялық тепе-теңдіктің ығысуына әсер ететін факторларға қатысты үш топқа әр түрлі тапсырмалар беруді жоспарладым. Топтық жұмыстың ұйымдастыру себебінің бірі, оқушы топта өзін еркін ұстайды, ойларын нақты жеткізе алатындықтан оқушылар академиялық тілді пайдаланып қорытындыны өздері шығарып, өз бетінше білім алуға, талдау жасай білуге дағдыландыру. Рольдерге бөліну арқылы әр оқущы жауапкершілікте болады және сынып толық атсалысады. Сонымен бірге А оқушысының бойында сенімділікті ұялатса, В оқушының сыныптастарының көмегімен дұрыс мәліметтер жинауға мүмкіндік туады, ал С оқушыға одан ары дамуына бір де бір көмегін тигізеді деп ойладым. Оқушыларға тапсырманы дұрыс орындауға, ережені ғылыми тілде жазып шығару үшін пәнге сәйкес терминологияны қолдануды ұсынамын. Топтық жұмыс кезінде барлық топ мүшелері қатысуы керек. Ұйымдастырушылар уақытқа, топтық жұмыстың дұрыс жүргізілуіне жауап береді, хатшы мәліметтерді жазбаша түсіріп отырса, а

Екінші тапсырманы жұпқа беремін деп шештім. Тапсырмада оқушылар блок схемаларда тепе-теңдіктің қай бағытқа ығысатынын анықтай отырып, ұқсас бағыты бар ұяшықты табады. Бірінші тапсырма бірінші оқушы орындайды, екінші тапсырманы екінші жұбы орындайды, ал үшінші тапсырманы жұппен бірігіп орындайды. Көршісін дұрыс бағалайды, қатесін түзетеді. Екінші тапсырманы бағалау үшін өзара бағалау әдісін қолданамын. Жұптық жұмысты дәл осылай ұйымдастыруымның себебі, ғалымдардың зерттеулеріне сүйене келіп, оқушының алған ақпаратты 10% - оқу , 20% - аудио-визуалды қабылдау, 30% - көрсетілім, 50% -талқылау, 75% - тәжірибеде жасау, 90% - өзгелерді оқыту арқылы есте сақтайтыны анықталған. (Дереккөз: Ұлттық оқу зертханалары, Бефель, Мэн штаты, АҚШ) Зерттеуге сүйене келе, оқушылар жұптық жұмыста бірін-бірін үйрету арқылы оқу мақсатына сәйкес нәтижеге жетеді деген мақсатты көздедім. Осы тапсырмада оқушылар берілген дескрипторды пайдаланып, ұқсас бағыттары бар блокты бөлшектер теориясы тұрғысынан толық түсіндіре білуін қадағалаймын.

Соңғы үшінші тапсырма, сабақты бекіту үшін арналады. Әр оқушы берілген тапсырманы жеке орындайды. Бұл тапсырманы орындау арқылы оқушының тақырыпты қаншалықты деңгейде түсінгенін білу үшін, өзіме түртіп алуым үшін, сыныптағы оқушылардың деңгейін білімін анықтау үшін арнап құрастырылды. Оқушыларға берілген бекіту тапсырмасы мұғалімге жұмысты тезірек тексеріп оқушылардың өзін қорытынды бағалауға мүмкіндік береді.

Сабақтың соңында оқушылардан кері байланыс аламын. Мен оқушылардың жетістіктерін талқылай отырып, сабақ мақсаттарына қайта ораламын. Оқушылар кейбір оқу мақсатына толық қол жеткізе алмағанын көріп, өзіме түртіп аламын.

Жалпы сабағымның жақсы және әлсіз жақтары да болды. Сабақтың басында оқушылар проблеманы шешуге қызыға кірісіп кетті. Осыдан өздері тақырып пен мақсатты айқындағанын да аңғармай қалды. «Тепе-теңдік» сөзіне оқушылардың назарын аудара отырып, пәнаралық байланыстарды жүзеге асырдым. Олар физика, дүниетану, математика және күнделікті өмірдегі мысалдарды келтіре отырып мағынасын ашты және дәлелді фактілер келтірді.

Сабақтың негізгі бөлімінде сабақты зерттеу бойынша алынған видео материал ұсынылды. Оқушылар визуалды көру арқылы академикалық тілін дамытудың бірде бір тиімді жолы видео материалға қатысты сұрақтардың бірге таратылуы. Зерттеудегі А, В және С оқушыларына білім деңгейі бойынша жіктегендіктен, берілген сұрақтар деңгейлік көрініс алды. А оқушы бейнежазбадан өз ойын тұжырымдау, қорытындылау , ал В оқушысы болжау, С оқушысы баяндау жұмыстарын жүзеге асырды. А оқушы бойынан сенімсіздік, В оқушының болжауы дұрыс арнаға бармағаны байқалып қиындық туғаны көрінді. Алайда бұл мәселені шешу жолы берілген бейне материал оқушының толық материалды меңгеруге мәліметтің аздығы. С оқушысының алдын ала таратылған терминдер көмегімен дұрыс баяндалғаны өз денгейінде жауап берді. Бірақта С оқушының денгейін одан ары көтеру көзделді.

Сабақтың келесі қадамы топтық жұмыс. Тақырыпты одан әрі өздігінен ашу үшін химиялық тепе-теңдіктің ығысуына әсер ететін факторларға қатысты жіктелген топтың біріне – температураның өзгеруіне байланысты берілген блокты және бос орынды толықтырды. Екінші топ – концентрацияның өзгеруіне байланысты берілген блокты толтырды. Үшінші топ – жүйедегі тепе теңдіктің ығысуына қысымның әсерін демонстрациялау моделін жасап шығарды. Әр топқа оқушыларымыз спикер, хатшы, сыншы, ұйымдастырушы рольдеріне жіктелді. Ұйымдастырушылар уақытқа, топтық жұмыстың дұрыс жүргізілуіне жауап берді, хатшы мәліметтерді жазбаша түсіріп отырса, ал спикер орындалған тапсырманы жариялап айтты. Осы топтық жұмыс барысында үш топтағы сыншы рөліндегі оқушыларға түсті маркерлер берілді. Топ бойынша тапсырманы тексеру кезінде сыншылар өздеріне берілген белгілі-бір түсті маркерді қолданып, қалған екі топты тексерді, қатесін түзету…