Киіз басу технологиясы туралы баяндама, 10 сынып

Баяндама

Тақырыбы: « Киіз басу технологиясы»

Шымкент қаласы,

№ 48 жалпы орта мектеп

Технология пәнінің мұғалімі

Айботаева Гүлжаухар Абсаматовна

Кіріспе

Киіз басу – Жердегі меткелді дайындаудағы ең көне техника. Археологтар бірінші киіз басылған бұйымдардың пайда болуын 8000 жылдық мерзімді болжайды.Жалпы, киіз басу ежелден келе жатқан дәстүр, бұл өнердің біздің заманымызға дейінгі ғасырларда қазақ даласына кеңінен таралып кеткені мәлім. Бұл жерлерді мекен еткен ата - бабаларымыз киізден түрлі бұйымдар жасайтын болған. Мысалы, Пазырық елді мекенінен киізден жасалған бедерлі, мүсінді бұйымдар табылған. Сол себепті де киіз басу дәстүрін осы құтты мекенде пайда болған деп топшылауға толық негіз бар. Бүгінгі күні пима киіп, үйіне текемет төсейтін қазақтар жоқ болғанымен, киізден жасалған бұйымдарға деген сұраныс бар. «Киіз басу» қазақтың төл өнері. Сондықтан да оны қолданыстан шығып қалды деуге болмас. Керісінше, заман өзгеріп, қолданыстың жаңа формасына енді. Яғни қолдану аясы ғана өзгерген. Киіз – түрік тілінен «жамылғы», ағылшын тілінде – felt, неміс тілінде – filtz. Барлық осы атаулар киіз басу тарихы кезінде пайда болды. Бұның бәрі Нұх заманында аңызға сәйкес басталды. Бірінші басылған кілем Нұх кемесінде пайда болды. Сол кемемен жүзген қойлар тар қораларда ұсталды. Олардың бүйірлерінің жүндері жерге түсіп, су болып қалатын, тұяқт

Киіз басу технолгиясы

Қай халықтың болмасын ұлттық мұрасы, халықтың қазынасы- қолөнері болып табылған. Халық шеберлері ұлттық қолөнер бұйымдарын жасау арқылы сол халықтың этикалық және мәдени ұлттық дәстүрін көрсете білген. Көшпелі халық болғандықтан да мал бағумен айналысып, ата- бабаларымыз қолөнер бұйымдарын жасауда мал терісі мен жүнін шикізат ретінде пайдаланған. Жүннен жасалған бұйымдар мықты, шыдамды, жылы, тұрмысқа қолайлы, денсаулыққа пайдалы, алып жүруге жеңіл болған. Әжелеріміз бен апаларымыздың шеберлігінің, ісмерлігінің, көркемдік талғамдарының арқасында аса құнды ұлттық өнер туындылары өмірге келген. Киіз үй, оның ішкі және сыртқы жабдықтары, ішкі әшекейлері мен төсеніштері, күнделікті тұтыну бұйымдары – аяққап, қоржын, дорба, кесеқап, тұтқыш т.б. толып жатқан дүниелер жүннен жасалған. Сондай бұйымдардың бірі- киіз басу өнерінің пайда болғанын археологтар тапқан заттарға қарап анықтауға болады. Археологиялық қазба байлықтарда кесек киіз, текемет, киіз ішпек, киіз тоқыма т.б. киіз жұрнақтары кезігеді. Мәселен, Алтай тауы Үрсіл өзенінің Қаракөк селосында осыдан 26 ғасыр бұрын қойылған Башадар қорғаны мен Үлкен Ұлағаш өзені бойына қойылған Тазырық қорғанынан табытқа жапқан шымқай қара түсті к

Тұңғыш рет мал шаруашылығымен айналысқан көшпенді ғұн тайпалары жүннен жасалған бұйымдарды көп пайдаланған. Осы туралы С. И. Руденко былай деп жазады: «№6 Найынұлылық қорғаннан табылған ғұндардың кең шалбарлары жүн матадан тігілген. Жаз мезгілінде жұқа сырылған киізден астар салынып, жібек матадан тігілген шекпен киген. Ер кісінің бас киімі- ежелден мал шаруашылығымен айналысқан еуразиялық тайпаларға тән шошақ төбелі. Бұл осы күнге дейінгі түркі халықтарының тұрмысында батыста башқұрттардан бастап шығыста қырғыздарға дейін сақталып келеді».Ғұндардың аяқ киімі былғарыдан тігілген. Уақыт өте келе көшпенділер «байпақ» деп аталған киіз етік киген. Ол еш өзгеріссіз күйінде қазақтар арасында XVIII-XIX ғасырға дейін кең қолданылып келген.

X ғасырдағы «Әлем шекаралары» атты кітапта Ертіс бойында мекендеген тайпалар туралы былай делінген: «Адамдар жаз және қыс мезгілдерінде киіз үйде тұрады, жайылым жер мен су іздеп көшіп қонып жүреді».

Саяхатшылар мен зерттеушілер қазақ киіздерінің жоғарғы көркемдік деңгейі, олардың ескерткіштері туралы көп жазған. Соның бірінде: «Олар жүзім шабақтары мен ағаштарды, құстар мен аңдарды бейнелей отырып, түрлі- түсті немесе басқа да киіздер тіккен» делінген. Оларды әдемі, әрі алуан түрлі « кескіндемелермен» өрнектелген киіз арбалардың өте көп мөлшерінің бір жерге шоғырланғандығы қатты таң қалдырған.

XIX ғасырдың ортасында, қазақтардың үй –іші қолөнер кәсібіне алғашқылардың бірі болып назар аударған Г. Колмогоров «қазақтар киіз, шекпен, кілем, кең шалбарлар т.б. бұйымдардың өте көп мөлшерін жасаған екен» деп таң қалған екен.

Киіз басу өнері фольклормен бірге халықтың білімін, тәжірибесін, даналығы мен философиясын сақтап, оны ұрпақтан- ұрпаққа жеткізіп отырған. Киіз басу, қой қырқу, жүн сабау сияқты жұмыстар жылына бір-ақ рет келетін науқанды жұмыс саналған. Бұл жұмыстарды жастар үлкен ықыласпен , бар ынталарымен жасаған, өйткені жүн сабау, киіз басу жұмыстары жастардың бас қосып, әзіл айтысатын өте көңілді сауық сайран орны болған. Қазақтың « киіз басу» биі, «қойбасты» ойыны, жас балаға бір шүйке жүн беріп жіберіп, құрт- май және басқа да дәмді ас алдырып жеу дағдысы да еңбектің өзіне тән ерекшелігіне байланысты өз кезеңінде туған салт- дәстүрлері.

Жүн және оны өңдеу жолдары

Жүн жануарлардан алынатын табиғи материал. Жүн жылуды жақсы сақтайды және оның талшығы иілгіш, созылғыш, серпімді келеді. Жүннің күн көзінің ультракүлгін сәулесін өткізетін ерекшелігі бар және ол шуды және тербелістерді төмендететін қасиетке ие.

Жүнді пайдалану үшін оны өңдеуден өткізеді. Қой жүні күзем және жабағы деп бөлінеді. Жабағы жүн қойдың күн жылып, мамыржай болғанда, яғни жазғытұрым қырқылады, оны киімге, кілем, алаша тоқуға қолданады.Жабағы жүннің қырқылуы оны теріден тұтас көтеріле бастаған кезіне сай келу тиіс. Өйткені, қой терісінде жаңа түктердің өскіндей бастауы жабағы жүнді…