Кинооператор мамандығының шығармашылық қырлары туралы мақала

Этногенез - түрік тарихында

Згарбаева Гулим Елубаевна- тарих оқытушысы

«Алматы мемлекеттік көлік және коммуникация колледжі»

Республика Казахстан, г.Алматы

«... Қазақстар – түрік, монғо,

тектес халықтың екі бұтағынан

(һун мен сақ тарауынан)

құралған ежелгі халық....»

Ерте заманда түрік билеушісінің жас баласын емізіп, асыраған Көк бөрі жайындағы аңыз баршаға мәлім. Л.Н.Гумилевтің «Көне түріктер» атты кітабында келтірілген аңыз бойынша: түріктердің арғы аталары Со деген аймақтан шыққан делінеді. Со алқабы кең, батпақты жер еді. Ру басшысы Абанбу деген кісінің 17 інісі (немесе балалары) болыпты. Бір кезде жау шауып, тайпа қырылып, тірі қалғандары қашып-пысып кеткен. Он жеті ағайындының бірі Ичжини шиду ғана тірі қалады. Оны қаншық қасқыр емізіп, өсіріпті. Ичжини шиду өскен соң қайтадан ел құрап, билеуші болыпты. Ичжини шиду деген қасқыр ұлыдеген сөз деседі. Аңыздың бұдан өзгешелеу нұсқалары да бар. Шыңжыда жазылған «Қазақтың көне тарихы» деген кітабында тарихшы М.Қани бұл оқиға жайында қытай шежіресінде мынадай үзінді келтіреді:

«...Хан патшалығы тарихы. Жаң Чиан өмірбаяны» тарауында былай делінеді: патша (хан У Ди) Жаң Чианнан Дашаның мән- жайын сұрағанда, ол мынаны айтты: «менің hүндерден естуімше, үйсіндердің ханы «күнму» (күнби) деп аталады екен. Күнмудің әкесі Нәнді би өлтіріп, олардың жерін тартып алған, халқы босып, hун еліне барып, паналаған. Осы кезде жаңа туған жас бала кунмуды әкесінің туысы Боже Оңқа қалың шөптің арасына апарып тастап кеткен екен. Ашығып жатқан жас нәрестені көк бөрі келіп емізіп, құстары ет әкеліп беріп асырап жүрген. Оны көрген hундер баланы «кие» деп біліп, еліне апарған, hүн тәңірқұты асырап ер жеткізген. Ақырында, hүн тәңірқұты (Чанұй) әкесінің орына күнму (күн би) етіп, бытыраған елін жинап, билігі береді, сонымен бірге батыс өңірдегі қалаларды қорғау міндетін тапсырады...». Қытай нұсқаларындағы бөріні емген баланың аты Елжау, - Елжау Нәнді би ұлы.

Казыбек бек Тауасарұлының «Түп –тұқияннан өзіме шейн» деген кітабында мынандай дерек бар: «...біздің бабамыз Жүзден Дәу, Бас туыпты. Бабамыздың аты Дәу болмаса керек, ол ірілігіне, батыр тұлғалығына қарай аталған. Өз аты Азан болса керек. Бірақ оны олай ешкім атамаған. Жұртқа белгілі есімі – Дәу. Дәудің ұлы Елсау, Жантай мұсылман жылдығынан тоғыз жүз жыл бұрын Шүлен деген жерде дүниеге келіпті. Дәді өз туыстарының бірі өлтіріпті. Әкесі өлген екі ұл ит көзі түтін танымас ғұмыр сүріп, қабырға ағайыны, әкесінің дүбірі болған Бөже деген кісі қолында тәрбие алған...Жетім қалған екі бала – үлкен Жантай жеті жасар екен де, Елсау кішісі бір жарым жаста болған. Бөже әкесін өлтірген өз туысқандарынан екі баланы жеоден жерге, көрден көрге тығады. Елсіздегі, тау бауырындағы өткен жылдан қалған бір мая шөпке тығады. Бөже тамақ әкеліп береді екен де, түнде ғана келіп, түнде қайтып кетеді екен...Сөйтіп жүргенде бір күні шөп астында жеті жасар Жантайдың қалғанын көреді. Жантай айтады: Елсауды қасқыр тістеп кетті...Енді Бөже жанұшырып, жер-көкті қарап алас ұрады. Абайлай басып апанға келсе, кішкентай ұл басы көтіне қайырылып, бүк түсіп ұйқтап жатыр...Ішін басып көрсе қарны қабыспаған, тоқ. Таутан ұ

Енді, осы мәліметтерді салыстыра талдап көрейік. Алғашқы аңыздағы түріктердің тайпа көсемі Абан бу мен Қазыбек бек нұсқасындағы Азан (Дәу) немесе Азан би, бір адам екені анық. Бұл жерде түріктер тайпасының арғы аталары деп үйсін тайпасы айтылып отыр. Ал, қасқыр ұлы – Ичжини шиду Абан бу ұлы, Елжау би Нәнді би ұлы және Елсау би Дәу (Азан би) ұлы – бір бала, тек бір аңызда баланы қасқыр емізсе, екіншісінде – барыс емізген. Барыс емізді деген мәлімет басқа ешбір аңызда кездеспейді, сондықтан дұрысы – бөрі емізген деген нұсқа. Бұл екі аңызды қытай жазбаларынан келтірілген нұсқа жақсы толықтырып тұр. Жалпы, қытай нұсқасы тарихи және логикалық жағынан алғанда, толық және дұрыс нұсқа. Мұнда үйсіндердің күн биі Нәнді би жаулары – ұлы иозылар , шапқыны кезінде өліп, баласы Елжауды ағайыны Боже Оңқа шөпке жасырады. Мұндағы Нәнді би деген ат Қазыбек бек нұсқасындағыДәу (Азан би) атымен сәйкес. Нән деген сөз үлкен, ірі, дәу дегені білдіреді ғой. Нәнді би дегені Нән би немесе Дәу би дегенмен бірдей. Жер аттары да бұл нұсқаларда бірдей – Чилан және Шүлен. Тірі қалған Елжау (Елсау) ер жетіп,…