Кірпі туралы танымдық мақала, 4-сыныпқа

Кіріспе

Жануарлар мен аң-құстарда кез келген адам біле

бермейтін немесе аңғармайтын өзіндік тіршіліктеріне тән

қасиеттері, әдеттері мен қызықты әрі сирек кездесетін табиғи

ерекше мінез-құлықтары болады. Ол белгілі бір дәрежеде

адам баласы мен қоғамға, табиғатқа, жалпы тіршілікке

қызмет ететінін ескерсек, мұның зор пайдасы бар екенін

анықтай аламыз. Бұл қызықты жайларды біздің ежелгі ата-

бабаларымыз далада еңбек етіп жүріп, мал бағып немесе аң

аулап жүріп, әр құбылыс пен табиғи жағдайды пайымдай

отырып анықтаған. Сонымен бірге осы жайларды зердесіне

тоқи жүріп, жан-жануарлардың осы «қызметтерін» өз

тіршіліктері мен алуан түрлі шаруашылық саласы мен тұрмыс

жағдайына ұтымды пайдалана алған.

Мен бұл жобамды қазақ халқының түрлі емдік қасиетін

зерттеуге арнадым.Табиғаттағы кейбір тіршілік иелерінің

өздеріне тән «қаруы» болады. Сондай жануарлар қатарында

сүп-сүйкімді КІРПІ де бар. Оның беті, аяқтары мен қарын

тұсынан бөлек барлық жері инемен қапталған. Егер қауіп-

қатер төне қалса кірпі жиырыла қалады да, тікенектерімен

өзін қорғайды. Сол себептен де оған ешқандай жыртқыш

жолай алмайды. Кірпі денесі инелі түктермен қапталған,

қауіп төнгенде жиырылып, домаланып қалатын өзіндік

ерекшеліктері бар жануарлар. Олар орманды, далалы және

шөлді зоналарға тараған. Басқа насеком жемділерден

ерекшелігі — кірпілер қысқа қарай ұзақ ұйқыра кетеді.

Негізінен насекомдармен, моллюскалармен, рептилилермен,

кейде құстардың жұмыртқаларымен Және балапандарымен

қоректенеді. Жалпы кірпілер пайдалы жануарлар болып

есептеледі. Кірпінің басы, көздері, үшкір тұмсығы, денесі,

инелері, аяқтары бар. Аяқтары қысқа болады. Бірақ өте тез

жүгіреді. Ол жәндіктермен, саңырауқұлақтармен, жеміс-

жидектермен қоректенеді. Кірпі қысқы ұйқыға дайындалады.

Ол құрғақ жапырақтарды оңаша жерге тасиды. Сол

жапырақтардың ішіне жасырынады. Көктемде кірпілер

балалайды. Қысқы ұйқыдан оянады. Тікеніндегі қоқымдарын

сілкіп түсіріп, қорек іздеуге кетеді. Жапырақ астынан аналық

кірпі шығады. Кішкентай кірпілер інде қалады.

Мен өткен жылы көктемде есік алдындағы бақшадан

кішкентай кірпі баласын тауып алдым.

Мен оны көргенде қатты қуандым. Ол дөңгеленген

тікентермен қоршалған екен. Біз оны үйге кіргізіп, еденге

жібере салғанда, ол ұясынан аяқ-қолдарын, тұмсығын

шығарып жүгіре жөнелді. Ол айналасындағының бәрін

иіскеп, бірнәрсе іздей бастады. Мен оған сүт әкеп беріп едім,

ол қомағайлана іше бастады.

Сөйтіп ол біздің үйде бір аптадай жүрді. Кірпінің

сыртынан қарап, оны бақылау қызық болды. Оның түн

жануары екенін білдім. Күндіз ол ұйықтап, түнде оянып алып,

үй ішінде жүгіріп жүреді, үйшігіне салған газеттерді

тысырлатады, біз берген жемістерді жеп, сүт ішеді. Біз оған

сондай-ақ сәбіз, капуста, нан бердік.

Кірпіні қызықтап жүріп ойландым: біз оны дұрыс

тамақтандырып жүрміз бе? Жалпы кірпі деген қандай

жануар. Осы сұрақтарға жауап алу үшін мен іздене бастадым.

Мен кірпі жайлы көбірек білгім келді және сіздермен

бөлісуді ойладым.

Менің ғылыми жобамның мақсаты: кірпі, оның

тіршілігі жайлы көбірек мәлімет ала отырып, оның түз

жануары екендігін және ол еркіндікте өмір сүруі керек

екендігін дәлелдегім келді.

2. Негізгі бөлім

2. 1 Кірпі және оның тіршілігі

Мен интернетті ақтара отырып кірпі жайлы көп мәлімет

алдым.

Кірпі сүтқоректілер қатарына жатады. Кірпінің үстінде

инелері көп болады. Кірпінің арқасын, бүйірлерін тікенек ине

басқан. Тұрқы 13- 27 см, салмағы 700-800г, орманда, бұта

арасында, бау-бақшада, тіпті елді мекендерде тіршілік етеді.

Жемін әдетте іңірде және түнде аулайды. Жәндіктермен,

көлбақамен, жыланмен қоректенеді. Күзде ұйқыға кетеді де,

көктемде күн жылынысымен оянады.

Әсіресе, жапырақты ормандарда, бұталар арасында, өзен,

көл жағаларында, шабындық арасын мекендеуді ұнатады.

Қоныстарында тұрақты тіршілік етеді. Тас арасында, бұталар

ішінен, ағаштар қуысында ұя жасап, кейде ін қазып өмір

сүреді.

Жатақтарынан көбіне кеш түсе шығып, түнімен жем

іздейді, Негізгі азықтары - әртүрлі омыртқасыз жәндіктер.

Кейбір ұсақ омыртқалы хайуанаттарды да азық етеді. Қолда

ұстағанда кеміргіштерді, қосмекенділер мен бауырымен

жорғалаушыларды, ұсақ кұстарды, кейде өсімдік тектес

азықтарды да жей береді. Күзде қоңданған кірпілер қазан-

қараша айларында қысқы, ұйкыға кетеді. Бұл кезде олардың

дене температурасы 33,7-35,3 градустан 1,8-4,3 градусқа

дейін төмендейді; 31,2%-ке дейін салмақтарын жоғалтады.

Қысқы ұйқыдан наурыз-сәуір айларында оянып, өніп-өсуге

кіріседі. Күйлеуге түскен кезде еркектері арасында

аналықтар үшін үлкен қақтығыс болады. Шағылысқаннан

кейін 5-6 жеті өткен соң, 2-ден 10-ға дейін жас кірпілер

дүниеге келеді. Кірпілер көбіне жылына бір-ақ рет көбейеді,

ал тіршілігіне аса қолайлы болған жылдары жылына екі рет

те еніп-есуі мүмкін. Жас кірпілердің туғандағы салмағы 12-25

г, денесінің ұзындығы 55-95 мм болады. Жалаңаш, соқыр,

жәрдемсіз болып туса да, кірпі балалары тез өседі. Екі

жетіден соң арқаларында инелері өсіп, көздерін ашады, бір

айдан соң ұяларынан шығып, тіршілік ете береді.

Кірпі – адам баласын өзіне жақын жіберетін бірден-бір

жануар. Мұнысы оның батыр болғандығынан емес, ол нашар

көреді және көбіне иіскеп білу қабілетіне сенеді. Жақындаған

қауіпті сезген жағдайда ол дөңгелене қалып, өзінің қатты

тікенектерін алға тартады. Өйткені ол қанша қашып

құтылмақ болса да, алысқа бара алмас еді; оның аяқтары

қысқа, өзі де епетейсіз.

Ересек кірпінің салмағы килограмға, тұрқы 30

сантиметрге дейін жетеді; инелерінің саны 16 мыңға дейін,

ұзындығы 2-4 см, жуандығы 1 миллиметрдей болады.

Жаздың күні жапырақтардың астынан ұя жасап алады не

бір шұңқыр тауып, сол жерге жапырақтарды төсейді. Осы

жерде оның балалары дүниеге келеді. Әдетте аналықтар 7

аптадан кейін 8-ге дейін бала туады. Кірпінің балалары соқыр

және жалаңаш болып туылады. Ал кірпінің балалары жұп-

жұмсақ, қызыл шақа, нәп-нәзік және көзі жабық күйінде

туады. Олардың салмағы 12-25 грамм ғана шығады. Көзі екі

аптадай уақыттан кейін ашылады, осы кезде инелері де

қатайып, онда қара қошқыл және ақшыл сызықтар пайда

болады. Кірпінің баласы үшінші-төртінші аптадан бастап

өздері қоректенеді. Бірақ екі айға дейін енесінің соңынан

қалмайды.

Алғашқы күні анасы балаларының қасында болып, келесі

күні балаларына сүт жетуі үшін тамақ іздеп кетеді, сөйтіп

оларды сүтпен асырайды.

Қысқа қарай олар денелеріне май жинап, алты айға

созылатын терең ұйқыға кетеді. Ол өз шұңқырда қалың

қардың астында өз терісіне оранып, шар сияқты домаланып

алып ұйқтайды. Жүрек қағысы минутына 200-ден 21-ге

соғысқа дейін азайып отырады. Барлық өмір сүру қызметтері

төмендейді.

Бұл кезде оның дене температурасы 6 градус жылылыққа

дейін төмендейді. Алайда қатты аяздарда кірпінің ұйқысынан

оянып, жылынуына тура келеді – оған күзде жиналған май

қоры жұмсалады. Егер қыста жылымық пен аяз жиі-жиі

болып, кірпі қайта-қайта ояна берсе, ол май қорын тым көп

жұмсап қояды да, көктемге қарай әлсіреп қалады.