Көлік түрлері, пайдасы мен зияны ғылыми жобасы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ -------------------------------------------------------------------- 3

2 НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2.1 Көлік тарихы----------------------------------------------------------

2.2 Көлік географиясы----------------------------------------------------

2.3 Көлік түрлері-----------------------------------------------------------

3 ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ БӨЛІМ

3.1 Көліктің халық шаруашылығында және адам тұрмысында

алатын орны ----------------------------------------------------------------

3.2 Көлік қозғалысының атмосфераға, адам денсаулығына кері

әсері---------------------------------------------------------------------------

3.3 Жеке көліктің болуы: пайдасы мен зияны--------------------

ҚОРЫТЫНДЫ-----------------------------------------------------------

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ--------------------------

ҚОСЫМША-----------------------------------------------------------------

Аңдатпа

Зерттеу жұмыста адамзаттың бүкіл ғаламдық проблемасына айналған экологиялық апаттың негізгі себебі автокөліктер жайы, олардың түрлері, қоршаған ортаға әкелетін пайдасы мен зияны зерделеніп сипатта-лады. Бұл жұмыст а көліктің шығу тарихы , географиясы, түрлері жайында мәліметтер жинақталды.Көліктің пайдасы мен зиянын зерттеу кезінде жеке адамға , халық шаруашылығында және күнделікті адам тұрмысында ала-тын орны зерттелді.Жұмыста көліктің адам денсаулығына ,қоршаған ортаға тигізетін залалын азайтудың бірнеше жолдарын көрсеттім.

Жұмысты зерттеудегі ,бақылаудағы негізгі мақсатым бүкіл жер шарындағы

дүниежүзілік көлік жүйесінің негізгі тасымалдау күші екенін білсек те, оның қоршаған ортаға тигізіп жатқан залалын көрсету болды.

Аннотация

КІРІСПЕ

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауында:»

Қазақстан 2030 жылы жасыл желекке бөленген, суы мөлдір, ауасы таза елге

айналады» деген болатын.Елбасының осы аталы сөзін санамызда сақтап,

басшылыққа алып туған табиғатымызды аялауға үлес қосу мақсатында

көліктердің пайдасы мен зиянын зерттедім.Себебі, күнделікті көліктің қор-

шаған ортаға тигізетін залалы күннен- күнге артып келеді. Халқымыздың

денінің саулығы біз үшін өте маңызды.Ұлт саулығы - еліміздің болаша-

ғының басты кепілі болғандықтан , осы тақырыпты зерттеуді мақсат

еттім.

Тақырыптың өзектілігі: Ел аумағының кеңдігі , халықтың сирек орналасуы,

өнеркәсіп орталықтары мен ауыл шаруашылығының бытыраңқылығы , сон-

дай- ақ әлемдік нарықтан алшақтығы Қазақстанның экономикалық дамуы

үшін дамыған көлік жүйесін қамтамасыз етеді.Дегенмен де, атмосфера ауа-

сын, қоршаған ортаны ластап жатқан осы - көлік кешені.

Тақырыптың өзектілігіне қарай келесі мақсат қойдық:

1.Көліктің халық шаруашылығында ,адам тұрмысында алатын орны;

2.Көлік қозғалысының атмосфераға , адам денсаулығына кері әсері;

3.Жеке көліктің болуы: пайдасы мен зияны;

Зерттеу жұмысының обьектісі:

1.Ауылдағы және қаладағы көлік түрлері

2. Олардың пайдасы мен зияны

Зерттеу жұмысының гипотезасы: Ауылдағы және қаладағы көлік

түрлерінің барлығы бірдей, тигізіп жатқан зияны мен пайдасы да бірдей

деңгейде .Болашақта осы қоршаған ортада таза ауада , экологиялық апатты

тоқтатып, жер шары халықтарының басын біріктіріп, осы күштің арқасында

өркениетті сақтап қалуға, өз қолдарымен жасаған істің құрбаны болмайық.

2.Негізгі бөлім

2.1Көлік тарихы

Археологиялық деректемелер неолит заманына бастап көліктің шаруа-шылық салаларына ене бастағанын байқатады. Көне обалардан табылған әбзел қалдықтары малдың көлік ретінде ежелден–ақ пайдаланылғанын көрсетеді. Ежелгі заманнан келе жатқан көлікке негізінен жегін малы мен мініс малы: түйе, жылқы ,құлан, қашыр ,есек,сиыр,бұғы,ит,т.б жатады .Әрбір ерекшеліктеріне байланысты болды.

Мініс малы көне замандардан бері шөл далалы, орманды ,батпақты,

таулы-қыратты жерлерде негізгі көлікке айналды.

Жегін малы арба, күйме, шана сияқты көлік құралдарына жегіліп, жолау шы , жүк тасымалдауға ,көшіп -қонуға пайдаланылды. Мұндай көлік түрлерінің біразы ежелгі Мысырда , Вавилонда , т.б . жерлерде біздің за-манымыздан 3-мыңжылдықта қолданылғанын тарихи - археологиялық де-ректер дәлелдейді. Әскери арбалар шығыстағы ежелгі мемлекеттерде соғыс кезінде кеңінен пайдаланылды . Әскери және жүк арбалардың тасқа қашап салынған суреттері Қаратау өңірінен табылды. Қазақстан жеріндегі жер-гілікті халықтың ежелгі тұрмысын көрсететін петроглифтерден немесе басқа да археологиялық бұйымдарда, ескерткештерде көлікке қатысты деректер көптеп кездеседі.Әсіресе көшпелі қазақтардың тұрмыс-тіршілігінде жылқы мен түйенің орны ерекше. Түйе шөлге және ұзақ жүріске шыдамды болғандықтан, ежелг і және орта ғасырларда Ұлы Жібек Жолы бойындағы сауда керуендерінде, сондай-ақ мал қамымен көктеуге, жайлауға, күздеуге , қыстауға көшіп –қону кезінде негізгі көлік ретінде пайдаланылған. Жылқы да көшпен і халықтың тұрмыс-салтына аса қолайлы көлік болды. Қазақтар »Ат – ердің қанаты» деп есептеген. Бағзы бір замандарда «Аттың жалында , түйенің қомында» жүрген кездер де болған. Адамзат қоғамының құрамы да өзгеріске ұшырап о

2.2 Көлік географиясы

Көлік мемлекеттік және халықаралық еңбек бөлінісінің материалдық негізін құрайды. Барлық байланыс жолдары , көлік кәсіпорындары мен көлік құралдары дүниежүзілік көлік жүйесіне бірігеді. Көлік жүйесін дамытудың , әсіресе аумағы өте үлкен елдер үшін маңызы ерекше. Сондықтан көлік жүйесінің салаларын дамытуға бұл елдер көп қаржы жұмсайды. Ғылыми-техникалық революция көліктің барлық түрлерінің қарқынды дамуына негіз болды. Бұл көліктер жылдамдығының артуынан, олардың жүк көтеру және тасымалдау мүмкіншіліктерінінің кеңеюінен айқын көрінеді.

Көлік қатынасы жоғары дамыған елдерде жақсы жолға қойылған. Шығыс Еуропа елдері мен Ресейдің көлік жүйесі жолдардың жиілігі мен сапасы,жүк айналымының мөлшері жөнінен Батыс Еуропа елдері мен АҚШ-тан әлдеқайда төмен дәрежеде . Дамушы елдер бойынша осы заманғы көлік жүйелері тек жекелеген елдерде ғана жоғары дамыған ,ат көпшілік елдерде ат-арба, адам күшімен жүк тасу әлі де болса, кең орын алып келеді. Ауғанстан , Непал сияқты елдерде теміржол мүлде жоқ.Сол сияқты Парсы шығанағы жағалауын-дағы мұнай өндіруші елдер мен Мұхит аралдары , Кариб теңізі алабындағы кейбір елдерде темір жол жоқ.

Қазақстанда теміржол,автомобиль,әуе,ішкі су көлігін,құбыр желісін қамти-тын және жеткілікті дәрежеде дамыған көлік жүйесі қалыптасқан.Қазақстан көлігі республика халық шаруашылығының салалық кешендерінің (аграрлық-өнеркәсіптік,отын-энергетикалық,кен- металлургиялық,құрылыс кешендері мен басқа да кешендердің) қалыптасуын ескере отырып дамытылған,ол экономика салалалары мен өндіріс түрлерінің ғана емес,аумақтық кешендердің де өзара байланысын қамтамасыз етеді.

2.3 . Көлік түрлері

Көліктің барлық түрлері республикада өткен ғасырдың 70-80 жылдары неғұрлым серпінді қарқынмен дамыды.90-жылдары ТМД елдерінде басталған экономикалық құлдырау көліктің барлық түрлерінде тасымал көлемінің жалпы төмендеуіне соқтырды.Тасымал көлемінің тұрақталып,өсуі 1999 жылдың аяғы-нан басталды.2000 жылы көліктің барлық түрлері бойынша жүк айналымы-ның үлесі

теміржол көлігінде -63%

өзен көлігінде –0,02%

автомобиль көлігінде -12%

әуе көлігінде - 0,02%

құбыр желісінде -25%

Көлік екі тарапқа бөлінеді:

1.Өндірістік ішкі көлігі

2.Көпшілік пайдаланатын көлік

Өндірістік ішкі көлігі(зауыттардың ішкі темір жол пункттері,автомобильдік және көлік жолдар, конвейер ,трансопортер , кран ,т.б. көтергіш қондырғылар) әдетте белгілі бір кәсіпорынға қызмет етеді және ол тікелей өндіріс процесінің құрамдас бөлігі болып есептеледі.

Көпшілік пайдаланатын көлік :

Еңбек өнімдерін (дайын өнім,шикізат,шала фабрикат т.б.) бір кәсіп-орыннан екінші кәсіпорынға,өндіріс орыннан тұтыну пункттеріне тасы-малдау ісін жүзеге асырады.Бұл топқа Көпшілік пайдаланатын көліктің барлық түрі - темір жол, өзен, теңіз,автомобильдік , әуе, құбыр көліктері жатады.Көпшілік пайдаланатын көлік еңбек өнімдерін тұтынатын орындарға (өндірістік және жеке тұтыну) жеткізе отырып, өндіріс процесін одан әрі жалғастырады.

Жолаушыларды тасымалдау ісін де жүзеге асырады.

Автомобиль көлігі

Жүктерді таяу және орта қашықтыққа жедел жеткізетін тиімді көлік құралы.Ол Қазақстанда кезең-кезеңімен дамыды.Автомобиль көлігінің үлес салмағы жыл сайын арта түсуде. Оған дәлел - тасжолдардың ұзындығының күрт өсуі; қазіргі кезде дүниежүзі бойынша олардың жалпы ұзындығы 25 млн км –ге жетеді.

Бұл көрсеткіш жөнінен әсіресе АҚШ айрықша көзге түседі:мұнда 1000 адамға шаққанда 600 автомобильден келеді.Автомобиль жолдарының ұзын-дығы жөнінен де АҚШ жетекші орын алады.Ал жолдардың жиілігі жөнінен Батыс Еуропа мен Жапония алға шығады.

Автомобиль көлігінің өте қарқынды дамуы көліктің жылдамдығына әрі жүкті шалғай аудандарға жедел жеткізуіне байланысты.Жалпы алғанда, дүниежүзілік жүк айналымының 80%- ы автомобиль көлігінің үлесіне тиеді.

Қазақстандағы халықаралық автомобиль тасымалы, негізінен, халықаралық маңызы бар автомобиль жолдарында орындалады.

Теміржол

Республиканың көлік кешеніндегі маңызды қатынас құралы, көлік инфрақұры-лымындағы басты буын.

Дүниежүзіндегі теміржолдың жалпы ұзындығы 1 млн 250 мың км-ге жуық.Теміржолдың ұзындығы жөнінен де АҚШ алда келеді.Бірақ жолдардың жиілігі Батыс Еуропада өте жоғары, онда 1000 км2 жерге 10 км теміржол тиесілі болады.Жүк айналымындағы теміржол үлесі 15% шамасында.

Қазақстанның географиялық жағдайы (теңізге мүмкіндігінің жоқтығы), оның ұлан –байтақ аумақты алып жатуы, өндірістің шикізаттық құрылымы,өндіргіш күштердің орналасуы,автожол инфрақұрылымының жеткілікті дамығандығы себепті темір жол көлігінің ел экономикасындағы рөлі айрықша маңызды.Тасымалданатын негізгі өнімдер-көмір,астық,мұнай,кентас, минералды тыңайтқыш сияқты автомобиль көлігімен тасымалдауға тиімсіз сусымалы және сүйық жүктер.

Құбыр көлігі

Көлік құралдарының бірі;сұйық, сусымалы жүктерді,мұнайды, газды құбырмен тасымалдау.Мұнда жылжымалы құрам- құбыр желілерінінің өзі.Ондағы жүк қысыммен жылжиды.Әрбір 100-140 км қашықтықта автоматты түрде жұмыс істейтін сероп стансалары орнатылады.Құбыр желісі (мұнай құбырлары мен газ құбырлары) Қазақстанда тұңғыш рет 1970 ж. іске қосылды.

Құбыр көлігі соңғы жылдары мұнай өндірудің артуына байланысты жедел қарқынмен дамуда.Ұзындығы 4,5-5 мың км болатын мұнай және газ тасымал-дайтын құбырлар Ресей,Канада, Ақш жерінде орналасқан.

Өркениетті елдердегі тәрізді Қазақстан да қөлік жүйелері мен желілерін жүйе-лі түрде жетілдіріп келеді.

Су көлігі

Көлік жүйесінің ажырамас бөлігі.Ол мұнай мен мұнай өнімдерін ,ағаш және құрылыс материалдарын жаппай тасымалдауға тиімді. Су көлігінің көліктің басқа түрлерімен, ең алдымен , темір жол көлігімен «тоғысатын» өзіндік ерек-

шелігі бар, яғни кемелерден вагондарға және керісінше вагондардан кемелер-ге тиеу мүмкіндігі зор.Бүгінгі таңда су көлігі Қазақстанда өзен және теңіз көліктеріне бөлінеді.

Әуе көлігі

Әуе тасымалын орындайтын көлік түрі.Басқа көлік түрлерінен айырмашылы-ғы - жылдамдығында.Әуе көлігі Америка мен Еуропаның бірқатар елдерінде 1- дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болды.Қазақстанға тұңғыш ұшақ 1918 ж. ұшып келді.Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше әуе компаниялары «Эйр Қазақстан,Эйр Астана» құрылды.Әуе компаниялары ішкі және халықара-лық жолаушылар, пошта, жүк тасымалдауды,т, б. орындайды.

3.ЭКСПЕРИМЕНТТІК

3.1. Көліктің халық шаруашылығында, адам тұрмысында алатын орны мен пайдасы.

Көлік – нарықтық экономикадағы стратегиялық маңызды кешен. Көлік – мемлекеттің күшін мағыналы дәрежеде анықтайды, себебі қоғамның қажет-тілігін жүктерді және жолаушыларды тасымалдағанда қамтамасыз ететін стратегиялық маңызды кешен.

Еліміздің социалистік кезеңімен сипатталатын қоғамдық меншік акцио-нерлеу және жекешелендірудің арқасында барлық көлің түрлері басқа меншік түрлеріне ауысты. Ертеректе көлік түрлерін басқару (бағыттау ) мәселелері бөлек көлік министрліктеріне орналастырылған болса , қазіргі уақытта олар ҚР көлік және коммуникация Министрлігінде шоғырланған.Нарықтық шарттарда бірыңғай көлік жүйесіне тәсілдемесі сәл өзгерген.

Қазіргі кезде пайда болған бәсекелестікті бір көлік түрінің екінші көлік түріне деген қарама-қарсылығы ретінде емес, көліктің дамуын ынта-ландырушы,көліктік қызмет көрсетудің құнын төмендету үшін тасымалдау-дың жаңа прогрессивтік технологиясын іздеу және жеткізу жылдамдығын көтеретін құ-былыс ретінде қарастыру қажет.Құнның төмендеуі және тасы-малдау уақытының азаюы белгілі бір көлік түрін қолдану саласын кеңейтеді,яғни оның көлік қызметі нарығындағы маңыздылығын арттырады.

Көлік қызметінің құны тасымалданатын жүктердің соңғы құнында айтарлықтай білінеді,сондықтан тапсырыс беруші өзінің тауарларын тасы-малдауға көліктің арзанырақ түрін іздейді.Көлікке деген шығын отбасылық бюджеттің белгілі пайызынан аспауы керек.Әлемнің көптеген елдерінде халықтың бөлек қалың топтары үшін көліктік шығындарға дютация қарас-тырылған.