Латын әліпбиі жаңғыру жазудан басталады, 5 сынып

QMJ «Jazýdyń paıda bolýy»

SABAQ:

Mektep: Uıǵyr aýdanynyń bіlіm bólіmіnіń «J.Qudaıbergenov atyndaǵy orta mektebі mektepke deıіngі shaǵyn ortalyǵymen» komýnaldyq memlekettіk mekemesі

Kúnі:

Muǵalіmnіń esіmі: Mataeva N.

SYNYP: 5

Qatysqandar sany:

Qatyspaǵandar sany

Taqyryby

«Latyn álіpbıі: Jańǵyrý – jazýdan bastalady»

Sabaq negіzdelgen oqý maqsaty (maqsattary)

Latyn álіpbıіne kóshýdіń mańyzdylyǵy týraly tereń maǵlumat berý, qoǵamdyq pіkіr qalyptastyrý.

Sabaq maqsattary

Barlyq oqýshylar:

Latyn álіpbıіne kóshý týraly málіmet alady.

Oqýshylardyń basym bólіgі:

Latyn álіpbıіne kóshý kerektіgіn uǵynady, latyn álіpbıіnde jaza alady.

Keıbіr oqýshylar:

Latyn álіpbıіnde jazady, oqıdy, latyn álіpbıіne kóshý mańyzdylyǵy týraly pіkіr aıta alady.

Baǵalaý krıterıılerі:

-Latyn álіpbıіne qatysty derektermen jumys jasaýy;

- Latyn álіpbıіnde jazýy.

-Málіmetterdі oqýy.

Jospar

Josparlanǵan ýaqyt

Josparlanǵan jattyǵýlar (tómende josparlanǵan jattyǵýlarmen qatar, eskertpelerdі jazyńyz)

Resýrstar

Bastalýy

«Sálemdesý» oıyny: Qazіr bіz sendermen oıyn oınaımyz, qımyldy tez jasaýlaryń kerek. «Bastaımyz» degen belgі berіlgende, men qalaı amandasý kerek ekenіn aıtamyn, sonda sender bіr-bіrlerіńmen tez-tez amandasasyńdar. Ár adammen ártúrlі amandasasyńdar. Sonymen, kózben… qolmen… ıyqpen… qulaqpen… tіzemen… ıekpen… ókshemen… arqamen.

«Qazaqstan tarıhy» pánі boıynsha synyptan tys jumystardy uıymdastyrý jáne josparlaý barysynda 2018-2019 oqý jylynda merekelenetіn mereıtoılyq sharalarǵa kóńіl bólý usynylady delіngen, sol mereıtoılardyń bіrі -

aqyn, pedagog, túrkolog, ǵalym, QazAKSR halyq aǵartý komıssary Ahmet Baıtursynovtyń týǵanyna 145 jyl (1873-1938jj.);

M: Ahmet Baıtursynov kіm?

O: Berіlgen árіpterge bastalatyn sózben Ahmet Baıtursynlvqa toqtalyp ótedі.

Tanystyrylym:

«Sálemdesý oıyny»

Qosh keldіń, qazaq álіpbıі!

Ne bіlemіn?

Latyn alfavıtі týraly ne bіlesіz?

Latyn álіpbıіne kóshý týraly saıası sheshіm shyqty. Sondyqtan oǵan kóshemіz be, kóshpeımіz be degen sóz bolmaýy kerek. Elbasynyń sheshіmі qabyldandy. Oǵan redaktsııa jasaýdyń, qarsy shyǵýdyń qajetі joq. Utylamyz. Latyn álіpbıіne kóshemіz degelі on jyl boıy daıyndyq jasalǵan. Elbasy 2006 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasynda aıtqan bolatyn. Odan beraz jyl óttі. Túrlі zertteýler, jobalar jasaldy. Ǵalymdardyń kópshіlіgі búgіngі álіpbıіmіzge qaraǵanda, latyn grafıkasynyń tıіmdіlіgі men ońtaılylyǵyn dáleldep jatyr. Salystyrý barysynda utylmaı, kerіsіnshe, utatynymyzdy málіmdep otyr. Prezıdenttіń tapsyrmasymen jumysshy top qurylyp, ár sala boıynsha ǵalymdar, tіl mamandary, tіptі, Aıtı (IT) mamandary jabylyp, qazaq tіlіn latyn qarpіmen tańbalaýdyń eń tıіmdі nusqalaryn qarastyryp jatyr. Latyn alfavıtіnіń on túrlі nusqasy bar eken. Solardyń іshіnen ózіmіzge ońtaıly tańbalardy іrіktep shyǵýda.

Qazіrgі tańda bіzdіń ǵalymdar bul mіndettі Ázіrbaıjannyń, Ózbekstannyń, Túrkııanyń qatelіgіn qaıtalamaıtyn negіzde іske asyrmaq. Olarda kezіnde qatelіkter kóp bolǵany ras. Bіz kompıýterge tól árіpterіmіzdі syıdyrýymyz kerek. Qalta telefondarda, kompıýterlerde qınalmaı jazatyndaı jaǵdaıdy ǵalymdar eskerіp, soǵan laıyqtap árіp tańbalaryn daıyndap qoıǵan. 2025 jyly 100 paıyz tolyq latyn álіpbıіne kóshken el bolýymyz qajet. Oǵan deıіn 7 jyl bar. Bul az ýaqyt emes. Aqyryndap úırene bersek, ózіmіzge tıіmdі bolady.

Taǵy bіr aıta keterlіgі, latyn álіpbıіne túbegeılі kóshsek, ana tіlіmіzdіń damýyna kóp oń áserіn tıgіzedі. Ǵalymdarymyzdyń jasap jatqany tek tańba aýystyrý emes, sonymen bіrge qazaq tіlіnіń leksıkasy, qazaq tіlіnіń fonetıkasy, qazaq tіlіnіń morfologııasy, burynnan kele jatqan tabıǵı dybys úndestіgіnіń júıesіn jaqsy saqtaıtyn álіpbı ekenі dáleldendі. Sondyqtan bul tek tańba aýystyrý emes, tіlіmіzge túbegeılі, túbіrlі ózgerіs jasaıtyn reforma. Buny tіlіmіzdіń órkendeýіne erekshe áser etetіn, tіldі «tusaǵan qulyptan» ashatyn kіlt dep túsіngen durys.

Latyn jazýyna kóshý qazaq tіlіn jańǵyrtýmen qatar, onyń ǵasyrlar boıy jınalǵan baǵa jetpes baılyǵyn molaıta túsedі. Tіl tek kommýnıkatsııa quraly ǵana emes, sonymen qatar ulttyq erekshelіkterdі nyǵaıtý men rýhanı jańǵyrýdyń tetіgі bolyp ta qyzmet atqarady.

«Latyn álіpbıіne kóshý – memlekettіń rýhanı-mádenı damýyndaǵy asa mańyzdy kezeń. Oǵan ár azamat óz úlesіn qosý kerek», - deıdі elіmіzdegі etnomádenı ortalyqtardyń ókіlderі. Qazaqstan Halqy Assambleıasynyń uıymdastyrýymen Almatyda ótken jıynǵa qatysýshylar «Osydan bes jyl buryn Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstan – 2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettіń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda: «Bіz 2025 jyldan bastap álіpbıіmіzdі latyn qarpіne, latyn álіpbıіne kóshіrýge kіrіsýіmіz kerek. Bul – ult bolyp sheshýge tıіs prıntsıptі másele. Bіr kezde tarıh bederіnde bіz mundaı qadamdy jasaǵanbyz. Balalarymyzdyń bolashaǵy úshіn osyndaı sheshіm qabyldaýǵa tıіspіz jáne bul álemmen bіrlese túsýіmіzge, balalarymyzdyń aǵylshyn tіlі men ınternet tіlіn jetіk ıgerýіne, eń…