Мағыналық оқу және оқырман сауаттылығы 4-сынып

«Мағыналық оқу – оқырман сауаттылығын қалыптастыру тәсілі»

Ибрагимова Нуржамал Азимхановна

Павлодар облысы, Железин ауданы

"Ш.Уәлихан атындағы ЖОББМ"КММ бастауыш сынып мұғалімі

Оқушылардың сауаттылығын арттыру бүгінгі қоғамның әсіресе білім беру жүйесінің алдыға қойған мақсаттарының бірі десем артық айтпағаным болар.Ұстаз ретінде,мектеп табалдырығындағы әрбір оқушының білім дағдысы күні бүгінге дейін елді алаңдататын мәселелерінің бірі.

Қоғам жаңғырып өзгерген сайын, жаңа методикалар да өзінің қарқынын алып мектеп бағдарламасына кірігуде. Бұгінгі күні жаңа методикаларды мектепте қолдану арқылы оқушының ең бірінші кезекте сауаттылық деңгейін жоғары дәрежеге көтеруге бағытталған жұмыстар жүргізілуде.

Оқушыларының сауаттылығын дамытуда оқу бағдарламасындағы әрбір пәннің рөлі зор. Соның ішінде бастауыш сыныпта яғни даярлық сынып қабырғасында алатын орны ерекше. Осы ретте, оқушыға халықтың қоғамдық өмірін, арман - мүддесін танытуда, оларға идеялық - саяси, рухани - адамгершілік, этикалық - эстетикалық т. б. тәрбие беруде, дүниеге көзқарасын, мінезін, жалпы мәдениетін қалыптастыруда бастауыш білім болып танылады.

Оқушылардың оқу сауаттылығын қалыптастыруға, соның ішінде мәтінмен сауатты жұмыс жүргізе білуге үйрететін бірден-бір құрал –түрлі жаңа технологиялар, әдістер мен тәсілдер. Біз бұл жұмысымызда оқушылардың оқу сауаттылықтарын қалыптастырудағы белсенді оқыту әдістерінің рөлі мен маңызын ашып көрсетпекпіз.

Сабақтың келесідей мақсаты мен міндеттері белгіленді:

- Мектептің оқыту мақсатына тоқтала отырып, ойларын айта білуге жетелеу.

- Мәтінмен жұмыс жасай білуге дағдыландыру.

- Мәтінге сұрақ қоя білуге үйрету.

- Берілген жоғары-төмен дәрежелі сұрақтарға жауап беру.

- Мәтіннен негізгі идеяны таба білу.

- Мәтінге сүйеніп диалог құрастыра білуге дағдыландыру.

- Мәтіннен түсінгеніне сүйеніп, ой қорыта білуге дағдыландыру.

«Бала не нәрсемен айналысса да ісіне ынталы болуын, мұғалім барлық білімге ана тілін негіз қыла білгенін, болмаса, тілі түзелгенмен ойын сөзбен ұқтыра білмейтін, сөз болып жарыққа шыққан ойды ұға білмейтін балаға ешбір білім беру мүмкін еместігін» дәл басып дәлелдей білген.

Оқығанды суретке салу немесе суретке қарап әңгіме құрастыру баланың ойын дамытып қана қоймайды, олардың қоршаған ортаға көңіл аудара білуді, сұлулықты, әдемілікті, түсінуді қалыптастырады, үйге берілген тапсырманы орындауға қызығушылығын арттырады. Сондықтан мұндай тапсырмаларды үйге беруді өз тәжірибемде жиі қолданамын. Пәнаралық байланысты дамытудағы негізгі бағытым – барлық пәндерді ана тілімен байланыстыру. Өз ойын дәл, нақты, дұрыс жеткізу, басқа адамның пікірімен санасу, олардың да ойын бөлісу, тыңдай білу деген сияқты қарапайым ұғымдарды үйрету. Өзіндік пікірі бар, бірақ өзгені де сыйлай білетін, өз ойын нақты жеткізетін, өзін дамытып отыратын жеке тұлғаны тәрбиелеу үшін ана тілі пәнін барлық пәндермен халықтық педагогика ілімін қолдану арқылы жақсы байланыстыруға болады

Оқу- тәрбие жұмысында оқушылардың ой- өрісін кеңейтіп, өз бетінше еңбектенуге, ізденуге және өз ойларын ауызша, жазбаша жеткізе білуге үйрету- алға қойылып отырған басты мақсаттардың бірі. Бұл жұмысты қалыптастыруда диктант, мазмұндама, шығарма жұмыстарының маңызы зор. Сауатты жазуға үйретуді оқудан бөліп қарауға болмайды.

Оқуға үйретудің алғашқы күнінен бастап жазуға да қойылатын талапты естен шығармау керек. Әліппе кезеңінде алған білімдерін пысықтап, оқу және жазу дағдыларын дамыта түсу мақсатында арнайы мағлұмат берілген. Бірақ бұл мағлұматпен шектелмей, балалар кітаптарынан, журналдардан өлең, ертегі, әңгіме оқытып жазғызған жөн.

Оқытудың тиімді амалдарын саналы меңгеру үшін мұғалім төменде келтірілген ең негізгі жағдайларды білуі тиіс : 1.Сөздегі дыбыстардың бірізділігін, дыбыстық құрылымын сақтап, сол қалпында қабылдап және қайтадан еске түсіру шеберлігін айқындау. Балалар ана тілінің дыбыстық құрылымының, әр дыбыстың маңызын түсінуі керек. 2.Сөздің дыбыстық құрылымын талдауды білу. Ашық буындағы дауыссыз дыбыстың дыбысталуы одан кейін тұрған дауысты дыбысқа тәуелді екенін түсінуі, балалардың буындап оқудың тез және нақтылы игеруіне негіз болады. 3.Оқу мен жазуға үйретудің элементтері қатар жүреді.

Оқу мен жазудың негізі – ана тілінің дыбыстық құрылымын түсінуі өте маңызды. Бағдарлама талабына сәйкес балаларды жазудың графикалық дағдысы (әріптерді дұрыс жазу және олардың байланысы) және қарапайым орфографикалық дағды (сөздің дыбыстық және әріптік құрылымын дұрыс жазу) қалыптастыруы қажет. Жазу бірнеше бөліктерден құралады. Жазатын сөздерге

талдау жасай білу, дыбыстардың реттілігін сақтау дыбыстарды сәйкес әріптермен белгілеу, бейнелеу.

Басқы кезеңде бұл бөліктер арнайы қайталанады. Жазу сабағы дыбыстық талдаусыз өтпейді. Сауат ашу кезеңінде жазудың негізі мен сауатты жазудың негізі қаланады. Әріптерді жазуға үйрету тәртібі мынадай: Жаңа әріпті таныстыру, көрсету, плакатта, дидактикалық материалдар, дәптердің бетінде;

- Мұғалім жаңа әріптің ауада және тақтада жазып көрсетеді;

- Дәптердегі жаңа әріптің үстінен басып жазу;

- Жаңа әріп элементтерін және әріпті толық жазу;

- Сөздерді жазу;

- Сөйлемді жазу.

Мұғалім жаңа әріпті тақтада жазылуын көрсете отырып түсіндіреді.Әр баламен қаламды ұстап жүргізіп, бір әріпті жазып көрсетеді.Келесі әріпті бала өзі жазады.Мұғалім аралап жүріп дұрыс жазбаған баламен жеке жұмысын жалғастырады.

Ø Сауат ашу кезеңіндегі жазу сабағының құрылысы мынадай:

Ø Сөзге дыбыстық талдау жасау;

Ø Кеспе әріптерден сөз құрау;

Ø Жаңа әріпті көрсету;

Ø Жаңа әріпті тұтас жазу;

Ø Жаңа әріппен сөз,сөйлем жазу;

Ø Балалардың жұмысын талдау;

“Сауат ашудың” негізгі объектісі – сөз. Сөзбен жүргізілетін жұмыс түрлері мыналар:сөзді ауызша айту,сөзді жазу және оқу. Осыған орай сауат ашу жұмысы сөздегі жеке дыбыстарды бөліп алып құрастырудан басталады. “Дыбыстық әдіс” тек дыбысқа ғана қатысты, яғни оған буынның дыбысталуы да сөздің дыбысталуы да сөйлемнің дыбысталуы да кіреді.

Дыбыстық талдау жасағанда аса бір түйінді мәселе – дыбыстардан буын құрастыру, сол арқылы сөз жасап, оқуға әкелу.Сөзді дыбыстаудың өлшемі-буын. Әріпті меңгергеннен кейін сөздерді буынға бөліп оқуға үйрету қажет. Буынды дұрыс меңгерген оқушы сауатты жаза біледі.

Жаңа тақырыпты өту немесе үйге берілген тапсырманы орындау ретінде берілген жаттығуды тек көшірмей, оқығанын жатқа жазып, талдау арқылы сауаттылыққа жаттықтырған жөн.

Сурет бойынша сөйлем, шағын әңгімелер жазу жұмыстары да жиі жүргізіліп, тақырып бойынша шығармалар жазғызу да тиімді әдіс. Керекті нүктелердің орнына тиісті әріп, буын, сөз қойып жазу сияқты жұмыстарды оқушылар ынтамен орындайды

.Осындай жұмыс түрлерін сабақтың әр кезеңінде кірістіріп, жүргізгенде ғана оқушы сауатты жазуға тез төселуге болатынын атап өту керек. Сауатты жазудың ең негізгі құралы- ережелер. Ережелерді жаттап, оны пайдалану ең басты мәселе. Сондықтан ережелерді жаттап қана қоймай, оны іс жүзінде қолдану керек

Оқушыларды сауатты жазуға үйрететін пән-қазақ тілі.Бала сауатты жазу үшінқазақ тіліндегі грамматикалық ережелерді дұрыс түсініп,күнделікті өмірде қолданаалатын дәрежеге жетуі тиіс. Бастауыш сыныпта сауаттылықты жете меңгермегеноқушы жоғарғы сыныптарда оны толықтыра алмайды.

Сондықтан оқушының сауатты жазуына әрбір сабақ сайын көңіл бөліп,олардың тіл байлығын арттыруға назар аударған жөн. Сауатты жазуға үйрету жұмысы оқумен қатар жүргізіледі, яғни ана тілі мен тікелей байланысты болады.

Оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, өз ойларын ауызша, жазбаша жеткізе білуге үйрету – әр мұғалімнің міндеті. Бұл жұмыстарды қалыптастыруда жазба жұмыстарының орны ерекше.Соның бірі -диктант. Әліппе кезінде әріп диктантын, буын диктантын, сөздік және терме диктантын орынды жүргізіп, онда жіберген қателерін еске алып, оларды әркез қайталап, жаздырып жіберген қателерін түзеткен оқушыларды мадақтап көтермелеп отырса, олар үнемі қатесіз жазуға ынталанады.Сауатты жазудың негізі әліппенің сауат ашу кезеңінде қалыптасады.