Маңғыстаудың жеті қайқысы туралы материал

Аннотация: Қазақ әдебиетінде өзіндік із қалдырған – «Адайдың Жеті қайқысы» – 19 ғасырдың екінші жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде Маңғыстау түбегінде өмір сүрген халық өнерпаздары, сал-серілер туралы баяндалады. Олар: Өскенбай (күйші-домбырашы, әнші әрі жыршы), Тұрсын (әнші әрі күйші-домбырашы), Әділ (әнші әрі жыршы), Досат, Жылгелді, Тәстемір және Шолтаман (бәрі де әнші болған). Осы жеті өнерпаздың Маңғыстау, Хиуа мен Хорезм аймағын, Жем мен Жайық бойын аралап, өнер көрсеткендігі, ешкімге бас имей, өздерін тәкаппар (қайқайып) ұстағандықтан ел ішінде «адайдың жеті қайқысы» атанып кеткендігі, олардың жырларындағы негізгі қозғалатын тақырыптар көрсетілген.

Кілт сөздер: қайқы, рухани мұра, Маңғыстау, сал-сері, күй.

«МАҢҒЫСТАУДЫҢ ЖЕТІ ҚАЙҚЫСЫ»

Ибадуллаева Ерсинай

«Адайдың Жеті қайқысы» – 19 ғасырдың екінші жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде Маңғыстау түбегінде өмір сүрген халық өнерпаздары, сал-серілер. Олар: Өскенбай (күйші-домбырашы, әнші әрі жыршы), Тұрсын (әнші әрі күйші-домбырашы), Әділ (әнші әрі жыршы), Досат, Жылгелді, Тәстемір және Шолтаман (бәрі де әнші болған). Осы жеті өнерпаз жұбын жазбай бірге жүріп, Маңғыстау, Хиуа мен Хорезм аймағын, Жем мен Жайық бойын аралап, өнер көрсеткен. Ешкімге бас имей, өздерін тәкаппар (қайқайып) ұстағандықтан ел ішінде «адайдың жеті қайқысы» атанып кеткен. Бұлардың ішінде Өскенбай шығармалары көбірек сақталған.

Сонымен қатар Әділдің екі-үш әннен тұратын бір циклді «Жайма қоңыр» атты музыкалық шығармасы, Досаттың «Досат», Жылгелдінің «Құнан нар», Тәстемірдің «Маңғыстау», Тұрсынның «Оймауыт», Шолтаманның «Дәлейлім» («Тал кеме») дейтін әндері халық арасына кең тараған. «Адайдың жеті қайқысы» әндерін біздің заманымызға Қ. Қонаршиев, И. Жұмабаев, Қ. Қалмағанбетов, Қ. Нұраханов сынды әншілер жеткізген. Кезінде «Адайдың жеті қайқысының» орындауында «Досат», «Құнан нар» және «Оймауыт» әнін А.В. Затаевич нотаға түсіріп, «Қазақ халқының 1000 әні» (Орынбор, 1925) жинағында жариялаған.

Маңғыстау күйшілерінің ішінде өз орны бар, күй қазынасы мол сақталғаны – Өскенбай Қалманбетов (1860 – 1925). Кейін елге есімі танымал болған Өскенбай қоныстас отырған түркімен елінің Құлбай, Сапармәмбет пен Өдеулі сияқты атақты күйшілерімен достық қарым-қатынаста жүріп, кейде күй тартумен өнер сайысына да түседі. Өзінің ғана емес, өзгелердің туындыларын да шын шеберлікпен ажарлап жіберетін ерекше дарын иесі Өскенбайдың күйшілік-орындаушылық репертуарында 200-ден аса күйі, сонымен бірге халық термелері, жырлар (Абыл, Ақтан, Нұрым мен Қашаған жырлары) мен ерлік дастандары, түркімен күйлері де болған. Ол әнші-ақын ретінде өзі ел арасына таратқан «Жирен жорға», «Жеті бұлбұл», «Ақерке», «Қаракөз», «Жастар едік», «Кербез Айша», «Тәлкіме» сияқты әндердің мәтінін шығарған, халық әндерін өзінше өңдеп, әрлендіріп айтқан. Өнерпаз Өскенбайдың әдеби, музыкалық мұрасы оның күйшілік-композиторлық, ақындық-жыршылық дәстүрін ілгері дамытушы бел баласы Мұрат арқылы бүгінгі заманға жетіп, халық игілігіне айналды. Өскенбаймен замандас күйші-домбырашылардың бірі Қоңыр Жүсіпұлы орындаушылық өнерімен қатар мәнді күй мұрасын («Қоңыр», «Өттің дүние», «Замана сазы») қалдырды.

Адайдың жеті қайқысының әдебиетке қосар үлесі мол.

Қазақ өнерліні барынша қадірлеген,барынша еркелеткен.Табиғат дарытқан өнерімен елге ерекше ұнаған жанды Арқа жағы «Сал,сері»деп,Сыр бойы «Сүлей» деп атаса,ал Маңғыстау өңірі ер азаматы «Қайқы»,қыз келіншектерді «Сәйкі» дейді. Бірақ Маңғыстау орталықтан қашық болғандықтан ба,әлде зерттеуі кем бе, «Қайқы» деген атақ барша қазаққа таныс бола қойған жоқ. Біздіңше «Қайқы», «Сәйкі» атаулары әріректен басталған секілді. Олай дейтініміз, XVIII-XX ғасыр аралығында өмір сүрген тарихи тұлғалардың өлең жолдарында өнерлі әйелдерге байланысты «Сәйкі» сөзін кездестіреміз. Маңғыстаудың Жібек Төлегені іспетті Ақбөбек-Қайыпқа байланысты деректемелерде де «Сәйкі» сөзін кездестіруге болады. Ақбөбек, сәйкілікпен бұлаңдайсың, Сұм жалған өтер десем, тіл алмайсың?- деп әнге қосады. Ал «Қайқы» деген атақ Адай елінде өнері елден асқан таңдаулының таңдаулысына ғана делінеді. «Қайқы» атауының шығуына тоқталайық. Адай елінің билері бір жиында әншілер жайын сөз қылады.Біреуі «бәленше әнші» деп,екіншісі «түгенше әнші» деп әрқайсысы әр әншіге мінездеме береді.Ақыры: «Біздің мұнымыз жарамайды екен,одан да әншілер байқауын өткізіп,кім жақсы аталса,соған бәйгісін берейік,»-деп бәтуаласады.Билер кеңесі келер айда «Те

Сірә,Тастемір Жаманадай Нұрым Шыршықұлына көп еріп,өнер үйренген інісі болғасын атап кеткен сыңайлы.Нұрым ақын бірде ел аралап жүріп, Беріш қызы Жібекке кез болады.Жібек те атышулы өнерпаз. Ол да: «Мына кісі Адайдың айтқыш Нұрымы емес пе екен?»-деп қауіптенеді.Жұрт екеуін айтыстыруды ұйғарады.Сонда Нұрым: «Мен Нұрыммын деп бірден айтпаймын,інім Тастемір болып айтысайын.Қыздың аяқ алысын байқап алып барып,жөнге келермін»,-ойлайды.Сөйтіп,Тастемір болып айтысып,Жібек қызды ел ішінде айтылып жүрген бір сөзбен тоқтатады.Тіней Тастемір керемет әнші болған.Аржағы бір –Қосай,рулас келіп қалды,бірге жүрейік,сөз үйрен,көшіп кел»,-деп Тастемірді Тайсоғанға шақырады.Аға сөзін қимай Тастемір көшіп барады..Баруын барғанмен,ол жақты жерсінбей, Маңғыстауға қайта көшіп келеді.Оның қайтып келгенін естіген ел адамдары іздеп барып,ән салдырады.Сонда тастемір айтқан «Маңғыстау»әнін осы күнге дейін жастар сүйіп айтып, үлкендер сүйсіне тыңдайды. Туып өскен елін әніне арқау еткен әнші былай шырқайды:

Маңғыстау, ойың терең, қырын биік, Айналып кете алмадым көзім қиып Маңғыстау,сені тастап кетіп едім Көзімнің жүре алмадым жасын тыйып. Маңғыстау,құлазырсың із кеткен соң Тартады жүзің солғын,күз жеткен соң