Математика пәнінен әдістемелік көмек туралы баяндама

«Математика пәні бойынша

бағалауға арналған тапсырмаларды әзірлеу және сараптау»

Заман өзгерген сайын қоғамда түрлі өзгерістер мен жаңа бастамалар пайда болып, «ескінің» жаңа түрге енетіні, инновациялар мен ғылыми жаңалықтардың көрініс табатыны айқын. Сол жаңашылдықтың басынан білім мен ізденістің, жаңа бағыт пен шығармашылықтың сабақтастығы орын алады.

Білім – мәңгілік ізденіс, өйткені ол ешқашан таусылмайтын бұлақ. [1]

Осы жолда жас буынның болашағы жарқын, еліміздің келешегі кемел болатындай заманауи талаптардың бір жүйеге енуі, оның жүзеге асуы, басым бағыттарының болғаны білім берудің бағдаршамына айналды.

Бүгінде заманауи талаптар негізінде туындаған білім саласындағы жаңа бағыттардың бірі – критериалды бағалау болып отыр. Ол — білімнің мақсаты мен мазмұнына сәйкес келетін, оқушылардың оқу-танымдық біліктілігін қалыптастыруға себепші болатын, айқындалған, ұжыммен шығарылған, білім процесінің барлық қатысушыларына алдын ала белгілі критерийлермен оқушылардың оқу жетістіктерін салыстыруға негізделген процесс.

Оқушылардың жетістіктерін критериалды бағалау әдісі көптеген шет елдерде кең таралған, өйткені бұл технология барынша шынайы, нақты және валидті болып табылады. Критерийлер арқылы бағалау оқушыларды оқу тапсырмаларын барынша сапалы орындауға ынталандырады, білімін тереңдетіп, кеңейтеді, осылайша, оқушылардың ойлау қабілетінің деңгейін көтереді және олардың психикалық үдерісіне ықпал етеді. Сонымен қатар оқушылардың оқу жетістіктерін критериалды бағалау оқыту, оқу және бағалаудың өзара тығыз байланысына негізделген және оқу үдерісін ұйымдастыруға бірыңғай көзқарасты қамтамасыз етеді. Бұл бағалаудың барлық элементтерінің арасында теориялық негіздеме және өзара байланыс болуын қажет етеді, практикалық маңызы мен төмендегідей артықшылықтарын көрсетеді:

оқушының жеке тұлғасы емес, оның орындаған жұмысы бағаланады;

оқушының жұмысы оларға алдын ала белгілі бағалау критерийлері бойынша бағаланады;

баға оқушылардың нені оқығанына қарай қойылады, себебі бағалау критерийлері нақты оқу мақсаттарын сипаттайды;

баға қоюдың нақты алгоритмі оқушыға белгілі, соған сәйкес оқушы өзінің оқу үлгерімін өзі анықтап, ата-анасына хабарлай алады;

оқушылардың өзін-өзі бағалауға және оқуға деген ынтасы артады.

Бағалау ағымдағы және қорытынды оқу кезеңдерінде оқушылардың үлгерімі жайлы ақпарат беретін білім беру үдерісінің маңызды бөлігі болып табылады.

Қалыптастырушы бағалау оқудың бір бөлігі болып табылады және оқу үдерісінің өн бойында жүргізіледі. Қалыптастырушы бағалау арқылы мұғалім:

оқушының оқуда қаншалықты «ілгерілегенін» айқындай алады, өзінің оқыту әдіс- тәсілдеріне өзгеріс енгізу қажеттілігін талдайды;

қандай бағалау тәсілдері оқудың жақсы жүзеге асып жатқанын анықтауға мүмкіндік беретінін шешеді;

қолданылған бағалау әдістерінің тиімділігін зерттейді және салыстырады;

оқушылардың оқуы жайында барынша мол ақпарат алады, мысалы, ауызша сауалнамалар, оқушылардың топтық әрекеттері, тапсырманы өз бетінше орындау, тақырыптық зерттеулер, рөлдік ойындар ұйымдастыру және оны қадағалау арқылы.

Мұғалім оқушылар мен ата-аналарға кері байланыс бере отырып, оқушыларға пәнді меңгеру мен түсінуде көмекші болу арқылы олардың оқудағы алға ілгерілеуді қадағалайды, сонымен қатар бағалау критерийлеріне сәйкес объективті көзқарасты ұстана отырып, оқушыларды оқуға ынталандырады.

Оқушыны дамытуда қалыптастырушы бағалаудың мәні зор, сондықтан ол оқу үдерісіне қатысушылардың барлығына түсінікті де анық, оқушыны жетістіктерге ынталандыратын сипатта болуы тиіс.

Жиынтық бағалау оқушының жазбаша тапсырманы, емтихан немесе жобаны өз бетінше орындауын бақылау арқылы жүзеге асады. Оқушының кез келген жиынтық немесе қорытынды жұмысы өзге біреулердің қатысуынсыз орындалады және белгіленген оқу мақсаттары мен бағалау критерийлеріне сәйкес бағаланады.

Оқушылардың оқудағы жетістіктерін критериалды бағалау тәсілі оқушылардың жетістіктерін оқытудың белгілі бір кезеңінде меңгеру қажет біліммен салыстыруға мүмкіндік береді, өйткені мұғалім оқушының қандай оқу мақсаттарын меңгергенін, ал қай мақсаттар бойынша жұмысты жетілдіру қажет екендігін бағалауы тиіс. Осы арқылы оқушыны оқытудың дербес бағыт-бағдары немесе оқушылардың оқу жетістіктері бағаланады.

Критериалды бағалау келесі қағидаттарға негізделеді:

Оқыту мен бағалаудың өзара байланысы. Бағалау оқу бағдарламасындағы мақсаттармен, күтілетін нәтижелермен тікелей байланысты оқытудың ажырамас бір бөлігі болып табылады.

Оқыту барысында мұғалім пәннің оқу бағдарламасында белгіленген оқу мақсаттарын басшылыққа алады. Оқу мақсаттары сыныптар бойынша күтілетін нәтижелер тұрғысында анықталған: білік немесе дағды, білу немесе түсіну. Оқу бағдарламасының әрбір бөлімшенің ішінде бірізділікті сақтай отырып құрастырылған оқу мақсаттары бөлімше аясында оқушылардың қаншалықты алға ілгерілегенін көрсетеді, олар мұғалімдерге өз жұмысын жоспарлауға және оқушыларды бағалап, оларға оқудың келесі кезеңі туралы ақпарат беруге мүмкіндік береді.

Шынайылық, анықтық және валидтілік. Бағалау дәл және сенімді ақпаратты ұсынады. Қолданылатын критерийлер мен құралдардың оқу мақсаттарына жетуге, күтілетін нәтижелерді бағалайтынына сенімділік бар. Объективтілік, анықтық, валидтілік жиынтығы бағалаудың сапасын анықтайды.

Шынайылыққа«өтежақсы»,«жақсы»,«қанағаттанарлық»немесе

«қанағатанарлықсыз» арқылы бағалануы мүмкін жұмыстың деңгейін көрсететін нақты бағалау критерийлерін мұқият әзірлеу арқылы қол жеткізіледі.

Валидтілік бағалау үдерісінің нақты әрекетін көрсетеді. Күтілетін нәтижеге жету үшін бағалау әдісінің дұрыс таңдалғанына қалай көз жеткізуге болады? Ол үшін оқушының қажетті білім, білік-дағдылар мен құндылықтарды меңгергенін көрсете алатын дәл/жеткілікті бағалау құралын, яғни бағалауға арналған тапсырма немесе жаттығуды таңдау қажет.

Ашықтық және нақтылық. Бағалау түсінікті, айқын ақпараттарды ұсынады, сондай-ақ, барлық оқу үдерісіне қатысушылардың қызығушылығын, жауапкершілігін арттырады.

Мұғалім осы үдерісті реттеп, басқарады. Жиі қолдануға болатын мысал ретінде бағалау критерийлерін белгілеуге арналған ашық сағат өткізу тәжірибесін келтіруге болады, бұл бағалауды тиімді жоспарлауға және оқушылардың дағдысын бағамдауға мүмкіндік береді

Үздіксіздік. Бағалау білім алушылардың оқу жетістігінің ілгерілеуін дер кезінде және жүйелі қадағалап отыруға мүмкіндік беретін үздіксіз үдеріс болып табылады. Бағалау үдерісінің тұрақтылығы рәсімдер арасындағы өзара байланысты негіздейтін және бірыңғай білім беру жүйесін құратын қалыптастырушы бағалау, балл қою кестесі механизмін қолдану және жиынтық бағалаудың кестесін белгілеу әрекеттері арқылы қамтамасыз етіледі.

Бағалау оқу үдерісінің қозғаушы күші болуына байланысты оқушылар білім сапасын бағалау үшін критерийлерді түсінуі керек. Пән бойынша білім мен дағдыларды айқындау қалыптастырушы бағалау және жиынтық бағалау арқылы қамтамасыз етіледі.

Дамытуға бағыттылық. Бағалау білім алушылардың, мұғалімдердің, мектептің, білім беру саласының даму бағытын анықтайды және ынталандырады. Бағалау білім алушылардың қандай білім мен дағдыларды меңгергені туралы ақпараттарға талдау жасауға және жинақтауға негізделген білім беру үдерісінің алдағы уақыттағы қадамдары туралы негізгі шешімді қабылдауына мүмкіндік береді.

Мұғалімдердің тәжірибесі бағалауға арналған тапсырмаларды саралау, бағалаудың тиімді құралдары мен әдіс-тәсілдерін қолдану оқушылардың оқуға деген ынтасын арттырып, өзінің даму бағытын анықтауына оң әсер ететінін көрсетеді.

Бағалау үдерісін ұйымдастыру үш кезеңнен тұрады:

Бағалаудың құрылымын анықтау және қолдану

Дәлелдемелер жинау

Бағалауға арналған тапсырма әзірлеу бойынша қорытынды

1-сурет. Бағалау үдерісін ұйымдастыру

Бағалаудың құрылымын анықтау және қолдану

Бағалаудың құрылымын анықтау және қолдану кезінде нені бағалайтынымыз туралы ойлану керек - оқу мақсатын ба, әлде дағдыларды ма? Мысалы, «5.1.2.3 санды өрнектердің мәндерін табу үшін көбейту мен қосу амалдарының қасиеттерін қолдану» оқу мақсаты үшін сыни ойлауды дамыту мен өрнектерді салыстыру және оларды ұтымды қолдану жолдары туралы ойланудың қайсысы маңызды? Оқу мақсаты мен дағдыларды бағалау барысында бұл үдеріс оқушының ойлану әрекетінде (ми функциялары) болып жатқандықтан оны бақылау қиын.

Мұғалім үшін бірінші маңызды қадам барлығына түсінікті болатын бағалаудың анық көрсетілген құрылымы мен моделі. Бұл бағалау компоненттерін логикалық

талдау (алған білім, дағдыларды түсіну және қолдану) немесе теорияны зерделеу

немесе оқушының тәжірибелік зерттеулерін жинақтау (өзіндік бақылау немесе зерттеу нәтижелерінің дәлелдерін алу үшін теория мен тәжірибені пайдалану) арқылы сипатталады. Тіпті нені бағалайтынымызды бақылау мүмкін жағдайда да (мысалы, бақыланатын жұптық, топтық талқылаулар немесе мұғалімнің қатысуымен болатын белсенді іс-әрекеттер) дәл осы сәтте құнды деп танылатын бағаланатын аспектілерді нақтылап алу керек.

Бағалаудың құрылымы мен нысаны – не өлшеу керектігінің және қандай маңызды компоненттер мен аспектілерді бағалау қажет екенінің жұмысшы анықтамасы. Оқу бағдарламасының бөлімін немесе жаңа тақырыпты бағалау үшін оқушының оқу жетістігін бағалауға көмектесетін және бағалау талаптарын анықтайтын сұрақтарды, яғни бағалау критерийлерін қарастыруға болады. Мысалы,

оқу нәтижесін түсіндіруге қатысты қандай критерийлер ұсынуға болады?

шекті балл жинаған оқушылардың көрсеткіштері қалай бағаланады?

Осы сұрақтардың жауабы бағалау үдерісін түсінуге көмектеседі. Бағалау құрылымын немесе нысанын таңдауда нені өлшеу (бағалау) керектігін және оны бағалау критерийлерінің өзара қалай байланысты екенін анықтау маңызды.

Сын тұрғысынан ойлау – адамның өзін-өзі тәртіпке салып, бағыттап басқаратын, өзін-өзі бақылайтын және түзететін сыни ойлау деген пікір бар.Бұл анықтамада сын тұрғысынан ойлау келесі компоненттерден тұруы мүмкін:

маңызды сұрақтарды анықтай білу қабілеті;

маңызды ақпаратты жинау, бағамдау және түсіндіру қабілеті;

қорытынды жасау және оларды тексеру қабілеті;

шешім қабылдауға дайын болу, болжам жасау қабілеті.

Аталған компоненттердің әрқайсысы жеке өзі құнды болмауы мүмкін, бірақ барлығын бірге алғанда күрделі мәселені дұрыс шешуге көмектесетіні анық, мұндай жағдайда оқушылар тиімді талдау жасап, ұсынылған мәселенің оңтайлы шешімін таба алады.

Мысалы,

өздерінің пікірлеріне негіздеме жасау барысында ақпараты, білімді, фактілер мен мағлұматтарды пайдаланады;

өздерінің пікірлерін нақты білдіру үшін өзінің бақылау және зерттеу нәтижелерін пайдаланады;

өзінің іс-әрекеттерін зерттейді, проблема туралы және оны шешу жолдары туралы ойланады.

Бағалау құрылымын анықтаудағы екінші маңызды қадам – әрбір компонент бойынша жеке және барлық компоненттерді бірге алғанда «жоғары, орташа және төмен көрсеткіштерді» анықтау болып табылады. Оны жасаудың ең жақсы

тәсілі – сын тұрғысынан ойлайтын үш тұлғаның (сарапшы/тапсырма әзірлеуші, мұғалім және оқушы) көрсеткіштерін бақылау және бақылау нәтижесін бағамдау. Әдетте, сарапшылар әрбір жеке компонент бойынша және барлық компоненттерді бірге алғанда да жоғары нәтиже көрсетеді, ал оқушылардың көрсеткіші төмен болады. Неліктен? Қандай айырмашылық бар? Бағалау тапсырмаларын әзірлеуші сыни ойлау дағдысын ұзақ уақыт бойына жетілдірген, өзінің дағдылары мен сын тұрғысынан ойлаудың аталған төрт компонентін дәйекті пайдалана білетін білікті маман болып табылады. Мұғалімдер (олардың саны басқаларынан көптеу) дағдылар мен төрт компонентті бағалау тәжірибесіне жеткілікті деңгейде уәжделген. Оқушылар көбіне сын тұрғысынан ойлауда қиналады, оның құрамдас бөліктерімен жұмыс істеу қабілеті мен оларды өз тәжірибесінде қолдануға деген ынтасы төмен. Осының барлығы емтихан алушы мұғалімнің жоғары, орташа және төмен көрсеткіштердің дәлелдерін жинақтауына көмектесетін бірыңғай тест спецификациясын құру қажеттілігін айқындайды.

Пән бойынша тест спецификациялары белгіленген құрылым бойынша тест сұрақтарын әзірлеуден бастап, ұсынылатын жауаптарды (кілт және дистракторлар) құрастыруға дейін барлық талаптарға сәйкес жасалады.

Дәлелдемелер жинау

Тест спецификациялары зерделенген тақырып немесе бөлім бойынша нақты деректерді көрсетеді және оқу мақсатын немесе дағдыларды бағалауға бағытталады.

Бағалауға арналған тапсырманы әзірлегенде құрылым мен өлшеуге арналған компоненттерді сақтау маңызды. Бағалауға арналған тапсырманың сәйкес болмау себептерінің бірі оның толық анықталмағандығында/құрастырылмағандығында болады. Тапсырма құрылымының жеткіліксіз берілгендігінің мысалы ретінде әрқайсысы жеке немесе барлығы бірге қарастырылып бағалануы тиіс байланыстырушы ортақ тақырыптардың болмауын айтуға болады.

Мысалы, алгебра бойынша жиынтық бағалау тапсырмасында геометрия бөліміне қатысты тригонометриялық есептердің ескерілмеуін айтуға болады. Жалпы түсінік қалыптастыру мен дұрыс шешім қабылдауда бір-бірімен байланысты барлық пәндер қатар маңызды. Жиынтық бағалауда олардың біреуінің ескерілмеуі пән бойынша оқушының оқу жетістігі туралы дұрыс қорытынды…