Математиканың қазақ халқы өміріндегі орны туралы мақала

2. 3 Математиканың қазақ халқының өміріндегі орны

Математикамен бала күннен бастап қоректеніп, оның бұлтартпайтын дәлелдемелерін бойына молынан сіңірген адам ешбір алдамышқа оңайлықпен жол бермейтін шындықты қабылдауға дайын тұрады, дейді француз математигі ғұлама Пьер Гассенди.

Қазақ халқы сандардан мазмұны терең мән, өмірі мен тұрмысына тірек, жанына жалау еткен халық.Қазақ халқында жеті, тоғыз, он екі, қырық сандары қасиетті, киелі сандар деп есептелген. Оның себебі орта ғасыр алхимиктері мен астрологтарының жеті күнге, жеті жұлдыз атын беруі, жеті металдың (алтын,күміс,темір, сынап,қалайы,мыс,қорғасын) пайда болған күні деп, жексенбі,сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма, сенбі күндеріне ат беруі.

Байырғы қазақ күнтізбесі бойынша (оның негізі ертедегі араб күнтізбесінде жатыр) он екі айға арнайы жәндіктер мен хайуанаттар ат беру (тышқан,сиыр,барыс, қоян,ұлу,жылан,жылқы,қой,мешін,тауық,ит,доңыз), оларды он екі қазына деп атауы, он екі жылды адамның бір мүшелі-қатерлі жыл деп арнайы атап өту, «он екі мүшең сау болсын», «он екіде бір нұсқасы жоқ».

Сондай-ақ адам өмірінің кезеңін ерекше атап өтуде туған баланың қырқынан шығуы тойын жасау немесе өлген адамның қырқын беріп, еске түсіру-ертеден халық арасында кең сақталып келе жатқан дәстүрлер.Қырық пен жеті сандарын ежелден қасиетті киесі бар сан деп қараған. Мысалы, қырықтың бірі – Қыдыр, қызға қырық үйден тыйым, қырық күн шілде, жеті қазына, жігітке жеті өнер де аз.Өмірде санға байланысты мақал-мәтелдер, жұмбақтар, жаңылытпаштар кездестіруге болады.

Мақал-мәтелдер:

1)Алтау ала болса, ауыздағы кетеді,Төртеу түгел болса, төбедегі келеді.2) Білікті бірді жығар, білімді мыңды жығар.3) Жүз сомың болғанша, жүз досың болсын.4) Жеті рет өлшеп, бір рет кес.5) Ер жігіттің екі сөйлегені -өлгені.Жұмбақтар1)Таңертең төрт аяқты.Түсте екі аяқты.Кешке үш аяқты. (адамның сәбилік, жастық,кәрілік шағы)2)Бір көлде он екіден қаз ойнайды.Алсам деп бірін-бірі наз ойнайды.Келгенде жақындасып, қожаңдасыпБір-бірін алмасына еш қоймайды. (дойбы)3) Бес ін, бес інінің ауызы бір ін (қолғап)Жаңылытпаштар1)Үш кіші ішік піштім,Бес үлкен ішік піштім.Неше кіші ішік піштім?2) Оралдан оралған оларданОмаржан оң көріп,Он бөрік, тон беріп, тор алған.3) Арқада алты арқар бар.Қырқада қырық арқар бар.Қырық арқарда қарт арқар бар,Алты арқарда марқа арқар бар.Ежелгі…