Мектепке дейінгі балалардың қазақша сөздік қорын дамыту

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ ОРЫСТІЛДІ БАЛАЛАРДЫҢ

ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ СӨЗДІК ҚОРЫН ИГЕРУІ

Естаева Жадыра Естайқызы №6 «Алданыш» б/б КМҚК

қазақ тілі мұғалімі

Қазақ тілін меңгеру – өз ойын толық жеткізе білу, әңгімелесушісінің сөзін түсіну, яғни осы тілде қарым-қатынас жасай білу керек деген сөз. Мемлекеттік тілді игеруде адамның ішкі ынта-ықыласы үлкен роль атқарады. Ешқашан басқа тілді үйренуге қинап көндіре алмайсың. Керісінше сол тілді үйренуге қызықтыра білу керек. Тіл үйретуде ынталандыра білудегі тәсілдерінің бірі - қазақ халқының тұрмыстық өмірімен таныстыру. Бұл тіл үйренуге деген құштарлықты тудырады. Тілді меңгерудегі нәтижелік тіл үйренушілердің белсенділігіне тікелей байланысты, оларға тіл үйретудің барлық түрлерін көрсете білу керек, қазақ тілінде көп естіп тыңдау керек, қазақ тілінде қарым-қатынас жасау керек.

Қазақ тілін үйренудегі ынталандыру тәсілдерінің бірі – мектепке дейінгі балалардың негізгі әрекеттері ойын әрекеттері болып табылады. Балаларды қызықтыратын, еліктіретін әртүрлі ойын әрекеттері қарым-қатынастың негізі болып табылатын тіл бастауы мен белсенділігін қамтамасыз етеді.

Тіл үйренудегі қиын мәселелердің бірі лексикалық қор жинау. Бала өз сөздік қорын үлкендермен сөйлескенде, нәрсенің атын білгенде, белгілі бір әрекеттерді бақылағанда, суреттпен жұмыс үстінде жинайды. Педагог баланың көңілін оның айналасындағы барлық заттарға аудара білу керек. Сөздің немесе сөз тіркестерінің мағынасын түсіну – оны есте сақтаудың жақсы жолы.

Екінші тілді үйренудің принциптері былай бөлінеді: тілдік ерекшелік және жалпы дидактикалық.

Тілдік ерекшелік принципіне мыналар жатады: - коммуникациялық бағыттылық, яғни тілдік қарым-қатынас; - интеграция принципі, яғни барлық тілдік компоненттердің өзара байланысы; - ана тілін ескере отыру принципі.

Интеграция принципінде (өзара байланыс) сөз басты құрал болып табылады.

Сөз қазақ тілінің барлық бөлімдерінде - фонетика (сөз тіл дыбыстарынан тұрады), лексика (тілдегі сөздер, оның мағынасы), грамматикада (сөз белгілі бір грамматикалық формада) қолданылады.

Сөйлемде сөз белгілі бір мағына береді және сәйкес грамматикалық формаларда тұрады. Фонетикалық құрылымынсыз және грамматикалық формаларсыз жай сөзді ғана меңгеру мүмкін емес. Сөздерді механикалық түрде жаттау арқылы емес, белгілі бір жағдайда сөйлем құрамында есте сақтау керек. Балалар нәрселердің атымен (зат есім) танысқанда оның белгілерімен (сын есім), әрекеттерімен (етістік), сандарымен (сан есім) қоса танысады.

Балаланың лексиканы меңгеруі зат есімдерді меңгеруінен басталады. Баланың ең бірінші танысатын сөзі қоршаған ортасынан алыну керек. Нәрсенің аты және оған қоса әрекеттер беріледі.

Коммуникациялық принципіне мыналар жатады: 1. Сөзді немесе сөз тіркесін айтпас бұрын балаларға нақты жағдай тудырып алу керек (мысалы нәрсені атау, оның түсі мен сапасын көрсету, орнын және әрекетін айту), яғни балалар көргенін айтып беру керек.

2. Жағдайды жаңартып отыру керек, яғни материалды меңгеру бірнеше рет қайталағанда ғана қол жеткізуге болады.

3. Сөйлеу барысында әрбір баланың белсене қатысуын талап етіп отыру керек. Баланың бір-бірімен қарым-қатынаста болуы тілдік материалдарды тезірек игеруге мүмкіндік береді және оны сөзі арқылы жеткізе білуі қарым-қатынас жасауына әрі қызығушылығын тудырады.

4. Қарым-қатынас жасауға қолайлы жағдай жасау. Қарым-қатынастың негізі балалардың бір-бірімен әрекеті болып табылады, ол әрі ынталандырушы әрекет те болып табылады. Әртүрлі балаларға қатысты бірнеше әрекеттерді қолдану арқылы бала өздігінен сөздер мен сөйлемдерді есте сақтап қалады. Әрекеттің әрбір түрі белгілі бір сөздер тобын меңгеруге және бекіте түсуге мүмкіндік береді. Мысалы, «Жануарлар» тақырыбына қатысты сөздер сурет салу, жапсыру, мүсіндеу, құрастыру және ойын кездерінде бекітіледі.

Ана тілін ескере отыру принципі Оқу материалдарын таңдау және оны ұйымдастыру кезінде баланың ана тілі ескеріліп отырылу керек. Балалар бастапқы кезде өзіне жақын сөздермен танысады, сондықтан оны меңгеру қиындық тудырмайды. Әрбір кездескен сайын бір- бірімен амандасу керек және аты-жөндерін айту керек. Бала қазақ тілінде бұның бәрін тез меңгеріп алады. Баланың ана тіліндегі ерекшеліктерін ескере отыру сөздің мағынасын түсіндіруде, сөзжасамда, сөздің көп мағыналығында, дауысты