Мектепке дейінгі балаларға арналған ашық сабақ материалы

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті Филология институты

Академик С.Қирабаев атындағы қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасы

СӨЖ-1

Тақырыбы: Антика әдебиетінің тарихи маңызы

Орындаған: Тұрсын Талғар

Тобы:405 ҚТӘ

Қабылдаған: Асқарова Г.

АЛМАТЫ 2023-ЖЫЛ

Антика әдебиетінің тарихи маңызы

Кіріспе

1. АНТИКА БАСТАУЫНДАҒЫ ЕЖЕЛГІ ГРЕКИЯ

Негізгі бөлім

Антика әдебиетiнің қазақ әдебиетінде көрініс табуы

Антика әдебиетіндегі мифологияның кездесуі орны

Қорытынды

Антика әдебиетінің ұзақ жылғы ғұмыры түрлі мәдени, әдеби эволюциядан өткендігін кәрі тарих жоққа шығармайды. Сол тұрғыдан келгенде, тарихшы-зерттеушiлер ежелгi Грекияның тарихын бес кезеңге бөлiп қарайды.

Біріншісі, Эгейлiк немесе крит – микеналық (б.д.дейiнгi ІІІ-ІІ мың жылдық), рулық қоғамның ыдырау кезеңi, дорий шабуылдарының нәтижесiнде қоғам өмiрiнiң тоқтауы, кейбiр жеке аудандарда ерте таптық құл иеленушi мемлекеттердiң пайда болуы және өркендеуi;

Екіншісі, б.д.дейiнгi ХI-IХ ғасырлардағы Грекия –дорий жаугершiлiгiнен кейiн алғашқы қауымдық қатынастардың уақытша қайта өркендеу (жандану) кезеңi және таптық қатынастардың, жеке меншiктiң антик түрi негiзiнде соңғы гректiк даму;

Үшіншісі, архаистiк кезең (б.д.дейiнгi VІІІ-V ғасырлар) – бұдан алдыңғы кезеңнiң жалғасы, антик құл иеленушiлiк қоғамның қалыптасу кезi;

Төртіншісі, классикалық кезең (б.д. дейiнгi V-IV ғасырлар) антик полис-терiндегi құл иеленушiлiк қатынастардың ең шарықтап өркендеген кезеңi;

Бесіншісі, Эллиндiк кезең (б.д.дейiнгi IV ғасырдың екiншi жартысы I ғасырдың ортасы) Парсы мемлекетiн грек-македон жаулауынан кейiнгi Таяу Шығыстың орасан кең жерiнде құл иеленушiлiк қоғамның одан әрi өркендеуi. Бұл кезең эллиндiк дүниенiң батыс бөлiгiн – Рим ал шығысын (Евратқа дейiн) Парфияның жаулап алуымен аяқталады.

Бiздiң ата-бабаларымыздың антика дәуiрiндегi өмiр сүрген европалық елдерiмен қарым-қатынасы жайында там-тұмдап болса да тарихи еңбектерде кездеседi. Соның бiрi - антика дәуiрiнде ғұмыр кешкен, артында мол әдеби, тарихи деректер қалдырып “тарихтың атасы” атанған Герадот жазбаларында сақ-скифтер жөнiнде көп мағлұмат бар.

Герадот б.д. дейiнгi 484-425 жылдары өмiр сүрген. Ол Кiшi Азияның батыс жағалауының оңтүстiгiнде туып, көп саяхат жасаған. Жерорта теңiзiнен бастап бүкiл Мысыр елiн аралаған, Эгей теңiзiнен парсы астанасы Сузыға дейiн “патша жолы” деп аталатын жолмен жүрiп өткен. Ол сондай-ақ Солтүстiк Қара теңiз жағалауының далаларында болып, грек бiлiмпаздар орталығы – Афины қаласында тұрған.

Геродоттың еңбегi грек-парсы соғыстары, архаистiк және классикалық Грекияның, Скифияның және бүкiл Алдыңғы Шығыс тарихы бойынша маңызды деректер болып табылады.

Геродоттың сақтар турасындағы жазған “Тарих” еңбегінің “Мельпомена” атты төртінші кітабы аса бағалы да құнды еңбек. Өйткені, қазіргі тұста қазақтың арғы көне тарихы мен мәдениеті, әдебиеті жөнінен көп мағлұматтар сол жоғарыдағы еңбек арқылы жетіп отыр. “Дуалы ауыздан шыққан сөз дүниенің төрт бұрышын мойындатқалы екі мың жылдан асып барады” – дейді, Ақселеу Сейдімбеков “Қазақ әдебиеті” газетіндегі Герадоттың “Тарих” атты еңбегі турасында. “Римнің әйгілі шешені Цицерон (б.з.д.106-43ж.ж) бір ойдың орамында Герадотты “тарихтың атасы” деген болатын. Содан бері бұл бағаға шәк келтірген тірі пенде жоқ. Әрине, аталы сөздің астарында ақиқат болған соң да күдік – күмәнға орын қалмайтын әдеті ғой.

Герадот біздің заманымызға дейінгі 490-480 жылдар аралығында Кіші Азияның Галикарнас деген шағын қаласында дүниеге келіп, 425 жылдар шамасында Италияның оңтүстік өңірінен топырақ бұйырған. Оның балалық шағында парсылар Балқанға үстемдік етсе, жігіт ағасы болған кезі Афинаның кемеліне келе гүлденген шағымен тұспа-тұс. Ал, қартайған шағында әйгілі Пелопоннес соғысы басталған. Герадоттың дүние танымының қалыптасуына байырғы Грек Аттикасының әйгілі қаласы Афиныда тұруы, ондағы заңгер әрі әскери басшы Периклдың үйірмесінде болуы елеулі ықпал еткен.

Герадот жаһанкез тарихшы. Ол Кіші Азияны түгелге дерлік аралап, Бабылда (Вавилонда), Финикияда, Эгей теңізінің аралдарында, Пелопоннесте, орта Грекия қалаларында, Оңтүстік Италия мен Сицилия қалаларында болып, тарихи оқиғаларды көзімен көрген. Болған жерлеріндегі халықтардың өмір салтына ықыласпен ден қоюмен бірге, жаһан кезген саяхатшы – керуеншілердің естелік әңгімелерін көп естіген. Нәтижесінде “Тарих” деп аталатын әйгілі еңбегін жазған.

Тарихшы-этнограф Әбсәлімұлы Төлеміш өзінің “Бие сауған байырғы жұрт пайдаланған ұлттық тағамдар және этногенездік тек” деген зерттеу мақаласында Геродоттың “Мельпоменада” айтылған жайларды талдай келе, төмендегідей пікірлерді алдыға тартады: “Геродот тұсындағы, яки б.д.д. V ғасырдағы күбіде не сабада қымыз пісу мен күбіде сүт пісіп, май алу тәсілі қазіргі қазақ, қырғызда сол бәз-баяғы қалпында жалғасқан. Геродоттың “шұңғыл ағаш ыдыс…” дегені күбі екені даусыз. Пазырық обасын қазуда “қымыз құятын торсықтың” да табылғаны белгілі.Бұл мәліметтерден еуропалық скифтердің күбі-піспектерді, торсық сабаларды, Сыр өңірін жайлаған тұстан-ақ пайдаланғаны және сақ-скиф-түрік этногенез бастауының бірлігі аңғарылады. Бие сүтінен пісіліп май алу деген ұғым Геродот тұсындағы гректердің де, римдіктердің де сүттен ( тек бие сүтінен емес) май алу тәсілін білмегендіктен туған болса керек. Ал құлдары соқыр ету, олардың қашпауын қамтаматсыз еткен.

Ет пісіруге қазан болмаған жағдайда етті скифтердің қалай пісіретінін Геродот былай деп жазып қалдырыпты. Сойылған мал “етін малдың қарнына салып су құйып, сүйегін жағады. Ол тамаша жанады. Ал сүйегі алынған ет қарынға еркін сыйып кетеді. Осылайша өгіз етін пісіреді”. .

Құмда мал бағатындардың “түймеш” деп атайтын тағамы бар. Олар құмды шұңқырлап қазып, соның үстіне дүзген өртейді екен. Қарынға салынған мал етін қазған шұңқырға тастап, күл, қоламта, қыздырылған құммен көміп тастап, тәулік, одан көп уақыт өткен соң алатын болса керек. Былбырап, өз майында піскен ет тіл үйіретіндей дәмді болады.