Мектепке дейінгі педагогика мен психология бойынша құрал

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ПЕДАГОГИКА

МЕН ПСИХОЛОГИЯНЫҢ

КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ

Ағзам Асима Ағзамқызы

Мектепке дейінгі педагогика мен психологияның кейбір мәселелері: мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу мекемелерінің болашақ педагогтеріне, жас мамандарына арналған көмекші құрал.

Бұл оқу құралында мектепке дейінгі педагогика мен психологияның бірқатар мәселелері отандық, Ресей және шетелдік ғалымдардың психологиялық-педагогикалық зерттеулері ескеріле отырып, ашылады.

Мазмұны:

Алғы сөз

I тарау. Педагогика ғылымы

Педагог мамандығы – ең ежелгі, ең құрметті мамандық

Педагог қызметінің әлеуметтік маңызы

Қазіргі мектепке дейінгі ұйым педагогы

ІІ тарау. Педагогиканың басқа ғылым салаларымен байланысы.

1.Жас педагогикасының тәрбиелеу туралы ғылымдар жүйесіндегі орны

Мектепке дейінгі педагогика, оның басқа ғылымдармен байланысы

ІІІ тарау. Бала – педагогика нысаны

1.Бала – педагогика нысаны

Сенсорлық тәрбие жүйесінің авторы М. Монтессоридің мектеп жасына дейінгі балаларды оқыту, тәрбиелеу туралы ойлары

Мектепке дейінгі ерте жастағы балалардың сипаттамасы

Мектепке дейінгі жастағы балалардың сипаттамасы

Мектепалды жастағы балалардың сипаттамасы

IV тарау. Мектеп жасына дейінгі балалардың тұлға ретінде дамуының факторлары.

1.Фактор деген не?

«Үштен кейін кеш»: М:Ибуканың бала тәрбиесі, оның дамуындағы түрлі факторлар туралы ойлары

Тәрбиелеу – бала тұлғасының қалыптасуына әсер ететін фактор ретінде

Тәрбиелеу процесінің ішінде және одан тыс туындайтын қарама-қайшылықтар – тәрбиелеу процесінің қозғаушы күштері

V тарау. Мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеудің мақсаттары мен міндеттері.

Тәрбиелеу мақсаты туралы мәлімет. Мақсаттардың жіктелуі.

Тәрбие міндеттері. Міндеттердің мазмұн бойынша жіктелуі

Тәрбиенің заңдылықтары дегеніміз не?

VІ тарау. Бала – ұжымдағы жеке тұлға.

1.Ұжымдық қатынастар

Балалар ұжымында жағымды қарым-қатынас қалыптастырудың негізгі бағыттары

Баланы жеке тұлға ретінде ұжымның шамадан тыс әсерінен қорғау блоктары

VІІ тарау. Қызмет. Қызмет түрлерінің баланың дамуына әсері.

1.Қызмет, оның сипаты мен шарттары.

1.1. Молярлық бірлік дегеніміз не?

Қызмет түрлері

Мектеп жасына дейінгі баланың қарым-қатынас жасау қызметінің маңызы

Мектеп жасына дейінгі баламен қарым-қатынас жасау ережелері

VІІІ тарау. Мектепке дейінгі білім беру мазмұны мен оны жаңарту тенденциялары.

Білім беру

1.1. Әлеуметтік тәжірибе құрылымы

1.2. Іс-әрекет тәсілдері арқылы тәжірибені жүзеге асыру

1.3. Қалыптастыруға жататын шығармашылық іс-әрекет белгілері

1.4. Баланың өзіне және айналасындағыларға эмоционалдық құндылық қарым-қатынас тәжірибесі

Білім беру мазмұны

2.1. Білім беру мазмұнын таңдаудың негізгі критерийлері

2.2. Білім – білім беру мазмұнының негізгі компоненті

Мектепке дейінгі білім беру мазмұнын реттейтін нормативтік құжаттар

Мектепке дейінгі білім беру сапасы және оны өзгертудің негізгі тенденциялары

Әдебиеттер тізімі

Алғы сөз.

Қымбатты достар, болашақ әріптестер! Сіз педагогикалық мамандықты таңдадыңыз және өз өмірлеріңізді өскелең ұрпақты тәрбиелеп, оқытуға шешім қабылдаған екенсіз. Сіздің тәрбиеленушілеріңіз біздің қоғамның ең кішкентай мүшелері – жас және мектепке дейінгі шақтағы балалар болып табылады. Тәрбиелеу – өте жауапты іс. Бұл, әсіресе, балаларды туған күнінен бастап, мектепке барғанға дейінгі мерзімде тәрбиелеу туралы сөз еткенде, екі есе жауапты болып келеді. Сөзімен не толғантатыны, қызықтыратыны, қамқорлық ететіні, көңілденетінін әрдайым түсіндіре алмайтын кішкентай баланы түсіну үшін, өте көп білу, шеберлік жасау, түсіну, жүрегімен ұғыну қажет.

Сіз үйреніп жатқан мектепке дейінгі педагогика кішкентай баланы тәрбиелеуде көмегін тигізеді. Қазіргі педагогика – ауқымды білімге ие ғылым. Олардың ең қысқа кестемен баяндалуының өзі де бұл кітаптың шеңберіне толықтай енгізілуі мүмкін емес. Мұндай міндетті алдыма қойған емеспін.

I ТАРАУ. ПЕДАГОГ МАМАНДЫҒЫНЫҢ ТАРИХЫНАН

1. «Педагог» мамандығы – ең ежелгі, ең құрметті мамандық.

Педагог мамандығы – адамзат тарихындағы ежелгі және құрметті мамандықтардың бірі. Алайда оның пайда болуының нақты мерзімін анықтау қиындық тудырмайды. Педагог мамандығының мазмұны өскелең ұрпақты тәрбиелеуден құралады, сондықтан адамзат қоғамында балаларды тәрбиелеу мен оқытуға деген қажеттілік қашан туындағанын анықтау үшін аздаған тарихи экскурс жасаған жөн. Тәрбие аға буынның кіші буынмен табиғи өмірлік қатынасы барысында қомақты тарихи уақыт аралығы бойына кәсіби даярлығы бар мамандарсыз жүзеге асырылғандығын атап өтуіміз керек. Археологиялық қазба материалдары, этнография деректері ғалымдарға тәрбие объективті үрдіс ретінде алғашқы қауым адамының хайуанат кейіпті іс-әрекет түрінен еңбек, құрал-сайманмен жұмыс жасау түріне ауысу аралығында қалыптаса бастағандығы туралы болжамды жасауға мүмкіндік берді. Қарулы қызмет адамның биоморфологиялық дамуына әсер етіп, оның санасының өзгеруіне, анық сөйлеуінің пайда болуына ықпал етті. Шаруашылық қызметтегі эволюция адамдардың өмірінің жалпы жағдайларынан сезілді: тамақтану жақсарды, тұрақты қоныстар пайда бола бастады. Осы өзгерістер артынан балалар санының өсуіне, балалық шақ мерзімінің ұзаруына әкелді. Қоғамда тәрбиеге деген объектив

«Педагог» сөзі Ежелгі Грецияда пайда болды. Адами өркениеттің осы бесігінде әл-ауқаты жақсы отбасыларда балаларға қарау біршама білімі бар құлға тапсырылды, ол өз қожайынының баласын мектепке апаратын болды, оқуға қажетті барлық заттарды алып жүрді, өзінің қарамағына алған баланың соңынан еріп, оны үйіне жеткізіп салу үшін, сабақтың аяқталуын күтті. Үйде құл балаға қарады, оның жүріс-тұрысын байқап жүрді, әр түрлі қауіптерден сақтап отырды. Осындай құлды педагог деп атады, грек тілінен (paidagogos)тікелей аударғанда бала жетектеуші дегенді білдіреді. Кейінірек педагог қарапайым құлдан үйдегі тәрбиелеушіге айналды. Сөйтіп, «педагог» сөзі өзінің бастапқы мағынасынан айырылды. Педагогтар деп кәсіби тәрбиешілерді, кейін оқытушылар мен мұғалімдерді де атай бастады. Педагогикалық мамандықтардың өзара тығыз әрекеттесетін ошағында лайықты орынды тәрбиеші алады. Тәрбиеші – тәрбие берумен айналысатын, басқа адам тұлғасының өмірі мен дамуына жасалатын жағдай үшін өзіне жауапкершілік алатын адам. Тәрбиеші мамандығы, жоғарыда аталып өткендей, антика уақытынан бері танымал. Орта ғасырлар мен Жаңа уақытта кейбір оқу-тәрбие беру мекемелерінде (гимназия, асыл әйелдерге арналған институт, кадет корп

Мектепке дейінгі мекемелердегі алғашқы педагогтердің арасында ер адамдардың көп болуы есте қаларлық жағдай. 1840 жыл педагогика тарихында атақты неміс педагогі Ф.Фребельдің (1782-1852) өзінің Бланкенбург қаласындағы мектепке дейінгі мекемесіне (ашылу жылы -1837) балабақша атын берумен белгіленді. Алайда мектепке дейінгі мекеменің атауы ғана жаңа болған жоқ, оның міндеті де басқа еді: практикалық нұсқаулық пен түрлі тәсілдерді көрсету арқылы аналарды балаларды дұрыс тәрбиелеуге үйрету. Ф.Фребельдің идеялары және оның әзірлеген балалармен тәрбие жұмысын жүргізу мазмұнындағы нұсқаулықтары әлемнің көптеген елдеріндегі мектепке дейінгі мекемелерде үлкен таралымға ие болды. Ресей де бұдан тыс қалмады, мұнда Ф.Фребельдің жүйесі бойынша балабақшалар, сондай-ақ, онда жұмыс істеу үшін педагогтерді даярлау курстары да ұйымдастырылды. Фребель балабақшаларында жұмыс істеген тәрбиешілерді «бақшылар» немесе «фребельшілер» деп атай бастады. Қазіргі таңда әлемде адамның алғашқы жылдары мерзіміне оның одан арғы жылдарында тұлға болып қалыптасуы үшін ерекше мән берілуін санасынан өткізбеу ұғымы ешбір елде жоқ. Мектепке дейінгі қоғамдық тәрбиелеуді дамыту міндеттері көптеген мемлекеттердің әлеуметтік

2. Педагог қызметінің әлеуметтік маңызы.

Қазіргі қоғам кез келген білім беру мекемесінің педагогіне жоғары талаптар қояды. Он жыл бұрын белгілі әлеуметтанушы И.И.Бестужев-Лада балалар бақшаларды «сақтау камералары» деп атады, осылайша олар тек балаларға ғана қарауға жарамды екенін атап өтті. Бүгінгі таңда қоғамдық тәрбиелеу мекемелеріндегі балаларды қарау функциясы қоғам үшін маңызды, бірақ жалғыз емес: мектеп мектепке дейінгі мекемеде мектепке толық дайындық жүргізілуін талап етеді. Мектепке дейінгі мекемеде тәрбиеленушілердің ата-аналары балалардың жеке қасиеттерін зерделеуін және, тиісінше, олардың қыздары мен ұлдары дәстүрлі емес (шет тілдері, спорт сабақтары, өнерге бейімдеу және т.б.) кең білім алу үшін білім беру үдерісін қалыптастыруды қалайды. Педагогикалық қызметтің тағы бір ерекшелігі – белгілі бір тұлғаның баланың дамуына қаншалықты үлес қосқанын анықтау мүмкін емес. Тәрбие беру мен оқыту үдерісіне көптеген адамдар қатысады.Мектепке дейінгі мекемеде бала – тәрбиешілердің, тәрбиеші көмекшісінің, музыкалық жетекшінің және т.б. әсер тиетін объект. Тәрбиешінің жұмысы меңгеруші, әдіскер, медицина қызметкерлері, психолог және басқа да қызметкерлердің жұмысымен байланысты.

Егер олар бәрі бірдей ойлауға қабілетті адамдар ұжымын білдірсе жақсы, онда олар тәрбие жұмысының мақсаттарын, міндеттері мен мазмұнын талқылайды, тұтастай алғанда, педагогикалық үдеріске және әрбір балаға жеке амал-тәсілдерді әзірлейді. Бірақ бұл жағдайда да, алынған нәтижелердің «тазалығы» туралы айтудың қажеті жоқ, өйткені отбасының баланың дамуына әсері, әсіресе алғашқы жылдарда, кез келген қоғамдық мекеменің әсерінен маңызды.

Сондықтан қазіргі заманғы педагог баланы тәрбиелеу - ұжымдық іс-әрекет болып табылатынын, табысты нәтижелерге қатысты алаңдаушылық барлық қызығушылық танытқан ересектердің күштерінің бірлігін (тәрбиеге, оның мазмұнына, іске асыруға қатысты әдістерді үйлестіру) талап ететінін түсіну қажет. Бұл бірліктің бастамашысы – білім беру жұмысына кәсіби түрде дайындалған тұлға ретіндегі педагог. Педагогикалық қызмет басқарудың санатына жатады, себебі ол тәрбие беру үдерісінің барлық қатысушыларын (балаларды, олардың ата-аналарын, әріптестерін және т.б.) ынталандыруға, ұйымдастыруға, түзетуге бағытталған. Мектепке дейінгі мекеме педагогінің кез-келген әсері мақсатқа бағытталған,осы немесе басқа әрекетті туындататын (ойлау, практикалық), оған оң сипат беретін болуы керек. Педагогикалық шығармашылық қазіргі заманғы педагогикалық үдерістің басты шарты болып табылады, оның орталық фигурасы – бала (онжылдықтар бойында болған сияқты, олар дерексіз балалар емес). Бала, қайталанбас тұлғаны білдіре отырып, ерекше, дараланған әсер ету әдістерін және байланыс формаларын талап етеді. Демек, қазіргі заманғы мұғалім өз тәрбиеленушілерімен шығармашылық қарым-қатынас жасау, оларды шығармашылық түрде өзгерту қ

Қиын жағдайлар мен проблемалар педагог алдында үнемі туындап отырады. Алайда, оның еңбегі қайталанудың нәтижесінде автоматты түрде болатын репродуктивті іс-әрекеттерді де қарастыратынын ескеру қажет. Осылайша, мектепке дейінгі мекеменің тәрбиешісі белгілі бір тәртіпте балаларды серуенге жинақтайды, киінуге көмектеседі, жұмыс барысында игерілген амалдар арқылы барлық тәрбиеленушілерді өздерінің назарында ұстайды және т.б.

3. Қазіргі кездегі мектепке дейінгі ұйым педагогі.

Мектепке дейінгі мекеме педагогінің кәсіби қызметі психологтар және педагогтардың зерттеу нысаны болды (Е.А. Панько, Л.Г.Семушина, В.И.Логинова, Р.С.Буре). Жоғарыда айтылған (жасампаздық, гуманизм, шығармашылық, ұжымдық сипаттағы) педагогикалық қызметтің барлық ерекшеліктері оған тән екені анықталды. Бірақ бұл ерекшеліктер ерте және мектепке дейінгі жастағы балаларды тәрбиелейтін педагог қызметінде ерекше бояуға ие болады. Өмірдің алғашқы жылдарында балалардың дамуына қолайлы жағдайлар жасау олардың жас ерекшеліктеріне назар аударуды талап етеді. Туғаннан бастап мектепке барғанға дейінгі кезең барлық кейінгі өмір кезеңдеріненбұл болашақта кез-келген арнайы білім мен дағдыларды игеру және әртүрлі қызметті меңгеру үшін негіз болып табылатын ортақ дамуды қамтамасыз етуімен ерекшеленеді. Баланың басты «тұла бойына қабылдап алуы» мектепке дейінгі жасында кейін қандай орын алатындығына қарамастан, қоғамның әрбір мүшесі үшін қажетті физикалық және психикалық қасиеттерге ие адам болып табылуында. Бұл қасиеттерге негізгі қозғалыстарды иеленуін, әлемді саналы қабылдауды, ойлауды, басқа адамдармен араласуды, олардың мінез-құлқын басқаруды және т.б. жатқызуға болады. Адамның тұлғаны қалыптасты

Осыдан педагогтің ең маңызды кәсіби қызметі туындайды:

балаларды табысты тәрбиелеу үшін педагогикалық жағдай жасау;

балалардың өмірі мен денсаулығын қорғауды, нығайтуды

қамтамасыз ету. Бұл функциялардың әрқайсысы педагогтің белгілі бір саласында нақтылы түрде көрсетіледі.