Ноғай ордасы, Қырым және Қазан хандықтарының тарихы

Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті

Гуманитарлық ғылымдар және өнер факультеті

Қазақстан және дүниежүзі тарихы кафедрасы

ҒЫЛЫМИ ЖҰМЫС

Тақырыбы: Ноғай ордасы және Қырым мен Қазан

хандықтарының тарихы

ДАЙЫНДАҒАН БАЙМАҒАМБЕТОВ ЕРЛАН

Атырау қ., 2019 ж.

Жоспар

І тарау. 1. Ноғай Ордасы және Қырым мен Қазан хандықтарының тарихы 1.1. Ноғай Ордасының қалыптасуы 1.2. Қырым хандығының қалыптасуы 1.3. Қазан хандығының қалыптасуы

Негізгі бөлім.

ІІ тарау.2.Ноғай Ордасы және Қырым мен хандығының әлеуметтік - экономикалық жағдайы 2.1. Ноғай Ордасының саяси тарихы мен құлауы 2.2. Ноғай және Қырым мен Қазан хандықтарының экономикасы мен мәдениеті 2.3. ІІІ тарау. Ноғай Ордасы және Қырым мен Қазан хандықтарының тарихи маңызы

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Ноғай Алтын Орда әскерінің қолбасшысы Жошы хнаның шөбересі. Ол ХІІІ ғасырдың бірінші жартысында дүниеге келіп, 1300 жылы қаза тапқан. Ноғай жорықта Батумен бірге бастап, Алтын Орданың бесінші ханы тұсында әскер қолбасшысы болады. Ноғай 1252 – 1269 жылдары. Батудың кейінен Берекенің мысыр сұлтаны Бейбарыспен дипломатиялық қатынас орнатып, Хулагуге қарсы одақ құруына зор ықпал етті. Береке ханның әскерге баптап, Хулагуге және оның мирасқорлығына қарсы тала рет жорық жасады. Береке өлгеннен кейін, Донның Дунайға дейін ұлан – байтақ жер Ноғайдың бақылауында юболды. Ноғай 1273 жылы Византия императоры Михайл Палелогтың өгей қызы - Евфросияға үйленді. Польша, Венгия, Болгари, Сербияға және кейбір орыс княьздіктеріне жиі - жиі шабуыл жасады. Бұл елдер ноғаймен одақ құруға тырысты. орыстың 1276 жылғы жазбаларына қарағанда, орыс князьдері В.В. Волынскиге , А.Д. Галищкийге, Метиславқа елші жіберіп, қол асындағы ел ретінде лейтвандарғы қарсы ұрысқа шақырған. 1288 – 1291 жылдары орыс князьдері Метислов пен Донилович Ноғайдың польшаға жасаған жорығына қатынаста Болгар княздерін сайлауға да басшылық жасады. Ноғай хан аталмағанымен Бату жаулап алған Доннан Днепрге дейінгі аумақты билеп, Алтын Орд

Рим папасының елшісі өзге де құрметті қонақтарымен бірге 1246 жылға Күйікті хан сайлауға байланысты шаңырылған ұлы құрылтайға қатысқан. Бірақ бұл құрылтайға Алтын Орда билеушісі Бату келмейді. Күйік ханда Бату баһадүрді өз ырқына бағындырудан үмітін үзбесе керек. Ресми жаушы жіберіп, Алтын Орда билеушісін Қарақорымға шақырмады. Бірақ Бату Қарақорымға шағын жасақ пен емес, соңына қолың қоя ертіп аттанады. Мұны естіген Күйік ханда қалың қолмен немере ағасына қарсы жүреді. Екі қолдың

қазіргі Жетісу аумағында кездеуі мүмкін еді. Бірақ кездеспеген қарсыласының әскеріне жетуге бір күндік жер қалғанда қаза табады. Алтын Орда әскерлері шайхаспастан кейін қайтқын.

Ноғай ордасы (Ноғайлы) – XIV ғасырда Алтын Орданың ыдырауы нәтижесінде пайда болған мемлекет. Ноғай әскерлерінің құрамына енген тайпалар мен маңғыт тайпаларынан құрылған. Түпкі бтілдес халық ноғайлар Еділден Ертіскедейін, Каспий және Арал теңіздерінен Түменге дейінгі жерлерде көшіп жүрген. орданың орталығы жайық өзені соғысындағы Сарайшық қаласы болды әлемге бейлік жүргізген Алтын орда ыдырап, оның орнына Қазақ хандығы Астрахан хандығы , Ноғайлы және Көк орда қонысы иелеген Қазан Ордасы, тағы басқа хандықтар дүниеге келіп XVI ғасырда күш - қуат бар жеке мемлекеттер ретінде белгілі болатын. Алайда, Ноғай Ордасындағы алауыздың бүкіл түркі дүниесіне қасірет әкелген еді. Ноғайлар жауға есесін жіберіп, жақынын қарақтауға көшті. Ноғай ордасының әміршілері Мамай би мен Ағыс батыр 1523 жылы Қажы тархан (Астрахан) түбінде өздерінің қандас бауырларын – Махамбет – Терей хан бастаған 30 мыңдық Қарым әскерін қапыда басы, түгел қырып тастайды. Алтын Орданың батыс бөлігін біртұтас ұлысқа айналдырмақ болып ант ішіскен қандас бауырлар бірінің түбіне бірі жетеді. Сөйтіп Русь мемлекетіне Еуразияны жаулап алуға өздері жол ашады. Орыс мемлкеті Қазан мен Астрахан хандықтарына көз алартатын дәрежеге жете

Түркияға көшті.

Ноғай ордасының құрылуы, жер аумағы Алтын Орданың дырауы, Ақ Орданың әлсіреуі барысында Қазақстанның солтүстік - батысында Ноғай ордасы мемлекетттік бірлестігі құрылды. Орданың алғашқы алып жатқан жері Еділ мен Жайық өзендерінің жазық алабы болады. Ноғайлар солтүстік - шығысында батыс сібір ойпатына дейі, солтүстік – батысында Қазан қаласы, ол оңтүстік - батысында Арал мен Каспий теңізіне дейін көшіп – конып жүрген Орданың орталығы Жайық бойындағы Сорайшық қаласы болған.

Қаланың іргесі Х ғасырда қалған. Алтын Орда дәуіріндегі Сарайшық қаласы Кавказбен Қырымды Қарақорым , Қытаймен байланыстырған. Қала XIII – XIV ғасырларда дуірлеген. Кейін Алтын орда күйреп, қала әлсірегенмен Ноғай Ордасының астанасына айналып, қайта көркейді. Қасым хан тұсында Қазан хандығының біраз жылдар астанасы болды. 1580 жылы Дон, Еділ қазақтарының Жайық бойында Шапқыншылық жасау салдырынан Сарайшықта Алтын Орданың , қазақ және ноғай хандары жерленген ноғай ордасының аты Алтын орда әскерінің қолбасышысы ноғайдың есімімен бірге бастап, Алтын Орданың бес қанының тұсында қолбасшы болған ноғай хан болмаса Алтын Ордаға өз ықпал жүргізген. Осы ноғайға (1260 – 1306) қараған рулар ноғайлы немесе ноғай елі атанып кеткен. Ноғай әскерлерінің басым көпшіліг түрік тілдес маңғыт тайпасы болғандықтан маңғыт елі деп те аталған. Ал Орданың іргесін қолаған - Ноғайдың баласы Едіге орда Едігенің кезінде Алтын Ордадан оқшаулана бастайды. Едігенің баласы Ну рад – днинің кезінде (1426 – 1440) жылдары өз алдына жеке мемлкет болып, Алтын Ордадан бөлініп шығады. Қырым хандығы-Алтын Орда ыдырағаннан кейін Қырым түбегінде құрылған мемлекет (1430 — 1783). 13 ғасырдың аяғында Қырым түбегінде Алтын Ордаға