Ойшыл туралы ойлар қазақ әдебиеті көрнекілігі

Ойшыл туралы ойлар

...Не нәрсе жайында жазса да Абай түбірін, тамырын, ішкі сырын, қасиетін қармай жазды. Нәрсенің сырын, қасиетін біліп жазған соң, сөзінің бәрі де халыққа тіреліп, оқушылардың біліміне сын болып, емтихан болып табылады. Оқушы сөзді сынаса, сөз оқушыларды да сынайды. Абай сөзі заманындағы ақындардың сөзінен оқшау, олардь сөзінен үздік, артық. Ол оқшаулық, артықтық басқа ақыңдардан Абайдың жалғыз сөзінде ғана емес, өзінде де болған... Көп нәрсені Абай сөз қылған, сол сөздерінің бәрінде де Абайдың өлендері казақтың басқа ақындарының өлеңінен үздік, артықтығы әр нәрсенің бергі жағын алмай, арғы асылынан қарап сөйлегендіктен.

Ахмет БАЙТҰРСЫНОВ.

...Ғылымсыз, қара халық арасында, сахара қазақтары ішіңде жалғыз жұлдыздай болып жанып шығып, тілі, оқушыларын оятатын өлеңдері оны бүкіл атырапқа мәшһүр етті. Шығармалары қазақша жазылды. Мейлінше мол еңбектенумен орыс тілін үйреніп, орыс әдебиетіне еркін жетіліп, достасып алды... тілі ләзатты, араб, парсы, түрік, қалмақ тілдерінен хабардар, тарих, география пәндерінен мағлұматы кең болып, танымы ауқымды еді. Адамшылық ой-қиялы өте таза, ұлтжанды, елін-жерін сүйген кісі еді.

Міржақып ДУЛАТОВ.

...Ол халық тарихының биік шыңына жалғыз-дара шыққан тау ағашы сияқты. Орыс халқы мәдениетінің игі ықпалымен, әсерімен тамашадай байыта отырып, оз халқының ғасырлар бойыңдағы рухани мәдениетінен оның біздің заманға әкеліп жеткізгендері Абайдың атын мәңгі өшпестей дәріптейді, оның атын қазақтың классикалық мәдениетінің биік шыңының ұшар басын апарып қондырды.

Мұхтар ӘУЕЗОВ.

...Біздің Абайымыздың жөні тіпті бөлек. Ол дарын болғанда да уақыт өлшеміне бағынбайтын данышпан ғой. Егерде, Абай шығармаларын сан қатпарымен, терең астарымен жеткізе аударып, әлемдік кемел ой кемеңгерлерімен салыстырсақ, олардың ешқайсысынан кем түспес еді. Абайдың даралығы, даналығы осында. Ол өзінің кішкентай ауылының азғантай ағайындары бойынан исі қазақ трагедиясын көре білді. Сол көрген, білгенінен казақ қана емес, адамзат баласына ортақ философиялық ой өрбіп жетті. Абайдың ерлігі осында. Ол — кемеңгерлік кепілі еді.

...Абай қазақтың жаңа әдебиетін — мағынасы терең, тілі орамды, өрнегі шебер, кестесі көркем әдебиетін жасады, шын мағынасында өлен өнерін жасады.

Бейсенбай КЕНЖЕБАЕВ.

Абай — өз ортасының Данте сияқты адамы. Бірақ Данте — ескінің соңы, жаңаның алды еді. Орта дәуір мен ояну дәуірінің аралығындағы көпір еді. Ал Абайдың, алды жоққа жуық та, арты ғана бар: ол — соны дәуірдің басы. Оның төңірегі Эгей теңізі емес, Сарыарқаның шөлі де өткені классикалық Рим емес, үдере көшкен кайшылық өмір ғой.

Абайдың осы алды жоққа жуықтығы, салған жолының сонылығы — еленбеген ерекшелігінің бірі.

Құдайберген ЖҰБАНОВ.

Шын мағынасындағы ұлттық ақын өз ұлтының тарихынан да, өз заманындағы тұрмыстан да көзі шалған әділетсіздікті жасыра алмайды. Қиянатқа көндіге алмайды, зорлыққа қарсы шығады, зорлықшылармен жауласады. Біздің Абай — осыны істеген ақын...

Абайдың барлық өлеңдері де, прозамен жазған барлық өсиет сөздері де, Шығыстан я орыс классиктерінен аударғандары да түгелімен өз заманына арналған. Абай шығармаларының негізгі тақырыбы өзімен замандас қазақтардың тіршілігінен алынған.

Сәбит МҰҚАНОВ.

... Абайдың қасиеті — ол өткен заманның ақыны емес, бүгінгі заманның ақыны, бүгінгі қазақ ақыңдарымен іргелес, бағыттас ақын. Абайдың әдебиеттегі өсиеті — шындық, шеберлік, адам баласына ортақ гуманизм, еліңді, Отаныңды сүю, не артқа тартып жатса, сонымен аянбай алысу, құртқанша алысу!

Ғабит МҮСІРЕПОВ.

Поэзияда, музыкада, қоғамдық азаттық ой-пікір саласында өлмес-өшпес шығармалар берген Абай қазақ халқының өткен замандағы өмірін зерттеуші біздің ұрпаққа таңғажайып тұлға болып көрінеді. Ол өз халқының тарихында тау шынарындай биік тұр. Ол қазақ халқының ғасырлар бойғы мәдениетінің таңдаулы нәрін алды және бұл қазынаны орыстың және Батыс Европа мәдениетінің игі әсерімен молықтырды.

Мұхтар ӘУЕЗОВ.

Абай әлемге ашылған терезе еді, оның жаны жаңарып жатқан дүниенің алыстаты сарынын сезе білді. Тек қана ақынға тән, тек қана біліммен суарылған ақын талант қабілетпен, романтикке тән жоғары сезімталдықпен халық өмірінің өзгеруін, найзағай отының туған өлкесін де дүр сілкіндіруін тіледі. Қамықты да. Бұл ретте де ол XVIII-XIX ғасырлардың Гете мен Толстой сынды көптеген заңғар гуманист тұлғаларының далалық бауырласы екенін танытты.

Шыңғыс АЙТМАТОВ.

Абайдың ақындығы екі жүзді қанжардай. Бір жақ жүзі жібектен жұмсақ, күн шуағынан жылы тисе; екінші жүзі алмастай өткір, мұздан суық соғады. Тиген жерін отап кетеді, қырып түседі. Ақын екі жүзін бірдей жұмсайды...

Әбділда ТӘЖІБАЕВ.

Абай — асқар ойлы кемеңгер. Оның үстіне ел көші қылыштың жүзіндей қырда тұрғанда дүние игілігі, адам игілігі үшін жар салып, ескіліктің қыруар бөгетіне қарсы шапқан қаһарман батыр. Ел арманын тұңғиықтан тербеп, дін, ел басқару, салт-сана сүйіспеншілік мәселелерін өз ұғымына қарай жаңадан пішкен философ.

Темірғали НҰРТАЗИН.

Абайдың шын мәніндегі реалистігі, өзі сол үстемдік етуші таптың жуан ортасынан шыға тұрса да, олардың жалпы қара халыққа жасап отырған зорлық, зомбылығын, аяусыз қанауын көре біліп және оны тайынбай әшкерелеу, «типтік жағдайға тән типтік образдар» жасауымен қатар, жай суретшілер аңғара бермейтін, әлеумет өмірінің көлеңке жақтарындағы кейбір кұбылысты да көре біліп, олардан әлеуметтік мәні бар үлкен қорытынды шығаруында.

Қажым ЖҰМАЛИЕВ.

Абай — әлемдік әдебиеттен белгілі орын алған кемеңгер ойшыл, адам баласын шындыққа, игілік іске, еркіндікке шақырған ұлы ақын. Ақынның жазғандары өзінің бейнелі көркемдігімен сәулетті сұлу дүниедей адам көңілін баурап алса, оның мазмұны да жүрекке сәуле түсіргендей, жана бір қызықты, куанышты дүниеге кіргізгендей болады.

Әлкей МАРҒҰЛАН.

Қазақтың жазба әдебиетінің халықтық, реалистік арнада дамуында, дәуір талабына орай өрбуінде Абай эстетикасы айрықша рөл атқарады. Ұлы классигіміздің реалистік поэзия мен көркем өнер жайындағы түйінді, түбегейлі ойлары біз үшін өзінің тарихи да, эстетикалық та мән-маңызын жоғалтқан жоқ және жоғалтпайды да.

Айқын НҰРҚАТОВ.

...Әрбір ұлы ақын тәрізді Абайдың ұлылығы сол — ол қай әдебиеттен үйренсе де жалаң шәкірт боп қалмай, данышпан ұлттық ақын болды.

Зәки АХМЕТОВ.

Абай творчествосының дені — халықтың қамын жеген, демократтық идеядан нәр алған, өмірді сыншыл реализм бағытымен суреттеген шығармалар.

Тұрсынбек КӘКІШЕВ.

Қазақ поэзиясына Абай ендірген өлең, орыс тіліндегі жаңалықтар бүгіңде бүкіл түркі тілді халықтар поэзиясьша тікелей әсер етіп отыруы – бұл аса күрделі мәселені тек қазақ әдебиетінің шеңберінде ғана қарастырмай, оны бүкіл түркі халықтарының бармақ уәзіні негізінде дамыған халық поэзиясындағы құбылысты тұтас қамти отырып зерттеу міңдетін алға қояды. Абай ендірген өлең өрнегіндегі жаңалықтың бар мән-мазмұны сонда ғана толығырақ ашылмақ.

Мекемтас МЫРЗАХМЕТОВ.

Абайға тағзым ету адам бойындағы махаббат пен мархабатқа тағзым ету, құдіреттің жақсылығын емес, жақсылықтың, адамшылықтың құдіретін сезіну арқылы содан өз бойыңа рухани күш алу екендігін ақын өлендерін шын түсінген адам ғана түсінеді. Сондықтан да Абайды оқи алмаған, тоқи алмаған адамның өмір бойы бір бүйірі олқы тұрады.

Сағат ӘШІМБАЕВ.

Қазақ әдебиетіне жан берген: сөздің сыртын сырлап, ішін түрлеген, өлеңнен өрнек шығарған, ақындық, сыншылдық бірдей дарыған Абай еді. Өнер тап, оқы, харекет қыл, тәрбие ал, ынсапты, адал бол деп қақсап өткен Абай еді. Халықтың қамын же, адам баласын бауыр тұт, адамшылыққа қызмет ет деген Абай болатын, өмір жолында Абайдың айтпағаны аз. Ақыл, білім, сезім, терең ойлылығына қарағанда Абай қазақтан шыққан философ (данышпан).

Жүсіпбек АЙМАУЫТОВ.

«...Еуразия масштабындағы ұлы тұлға – Абай арқылы өмірімізді өлшейміз, тарихымызды таразылаймыз. Өзімен өзі дара қалып қана қоймай, әлемдік ақыл-ой дамуы ағысының алдына шығып, адамзатпен бірге алға жылжуды тарих Абай секілді ұлылардың ғана еншісіне берсе керек...».

Шыңғыс АЙТМАТОВ.

«...Енді қазақ әдебиеті мен Иран әдебиетінің байланысы Абай шығармашылығы арқылы бүгінгі заман көзқарасы тұрғысынан тың желіде қайта жаңғырып, жаңа сапада үздіксіз дамитын болады. Адамзаттың перзентіне айналған ойшыл Абайды туған қазақ халқы, сөз жоқ, болашақта да дәл сондай ұлды дүниеге келтірері хақ...».

Әли Акбар Велаяти,

Иран Ислам республикасы

«Қазақты білу үшін Абайды тану, түсіну қажет. Абай – қазақ халқының рухани көсемі. Ол Түркиядағы түріктердің ұлы перзенті деп білеміз.»

Намық Кемал Зейбек,

Түркия

Бүгінгі күннің тұрғысынан қарағанда Абай қазақ халқының ғана ақыны емес, әлдеқайда кең ауқымда қабылданады. Ол – көркем ойдың әлемдік тұрғыдағы құдіреті.

Федерико МАЙОР

Жүз ақынды туғыздың ақын Абай,

Жүз ақын жүр өзіңді туғыза алмай.

Қадыр Мырза Әлі.

Абай қазақтың жазба әдебиетінің негізін салған...бүгінгі түсінігімдегі шын ақын дәрежесіне көтерілген тарихи адам.

Луи Арагон.

Орыстар үшін – Пушкин, ағылшындар үшін – Шекспир, грузиндер үшін – Руставели... қандай ұлы құбылыс болса, Абай да қазақтар үшін сондай теңдессіз құбылыс.

Қайсын Кулиев.

Пушкин, Лермонтов және Некрасов заманы сияқты Абай заманы бір түйір жарық сәулесіз қараңғы түн болды. Абай да алдыңғы ұлылар сынды, осынау түнге өзінің ғажайып поэзиясы арқылы нұр құйды.

Давид Кугультинов.

Абайдың ұлылығы өз халқының мұқтажы мен болашағын әрі дұрыс, әрі көрегендікпен ұға білуінде жатыр.

Константин Симонов.

Абайды таныту арқылы біз Қазақстанды әлемге танытамыз, қазақ халқын танытамыз. Абай әрқашан біздің ұлттық ұранымыз болуы тиіс.

Нұрсұлтан Назарбаев.

Патшалық отаршылық аппаратынан өгейлік қана көріп жүрген қазақтың қалың бұқарасына Абай орыс классиктерін, соның ішінде Пушкинді аудару арқылы, анық орыс халқының жүрегін, сезім мен ойларын, қасиет-қадірін ашып көрсетті... Абайдан бастап орнаған орыс әдебиетінің жақсы ықпалы, үлгі-өнегелік әсері кейінгі қазақ әдебиетінің барлық тарихында кең өріс алды, үзілместен дами беретін болды.

Мұхтар Әуезов.

Шын хәкім, сөзің асыл баға жетпес,

Бір сөзің мың жыл жүрсе дәмі кетпес.

Қарадан хәкім болған сендей жанның

Әлемнің құлағынан әні кетпес!

Мағжан Жұмабаев.

Абай әрі ұлы, әрі ұлттық ақын. Ұлы ақындардың орны тарихи мәні бар өзгерістерге, туған елінің бір сатыдан бір саты жоғары өрлей беруіне қай кезде бастаушы, қай кезде қостаушы бола білгеніне байланысты. Бұл жағынан алып қарағанда Абай көзқарастарында ұлы жазушы Лев Толстоймен сарындастық бар. Лев Толстой сияқты, Абай да ескірген заманды, озбырлықты, шенқұмарлықты, патшалық құрылысты, ояз бен болысты, тоңмойын бітеу феодалдарды, оның тамағы тоқтықтан азып бара жатқан жастарын қатты сынға алады.

Ғабит Мүсірепов.

Абай қазақтың жалғыз ақыны ғана емес, ақындықтың үстіне Абай – қазақтың ояну дәуірін бастаушы ойшылдарының ең біріншісі.

Әбдрахман Сағди.

«Ойхой, Абай даласы, «Абайлаған»,

Семей десе, Абай деп қарайды адам.

Талай жылдар өтсе де, талай заман,

Қалам тартар қазақта ақын туса,

Аруағына Абайдың қарайлаған.

...Босқа үңіліп қайтейін өткеніңе,

Өткені де өткеннің, кеткені де.

Арман қалып барады жүрегімде,

Оқи алмай Абайдың мектебінде...»

Мұқағали Мақатаев.

Абайдың алды жоққа жуық та, арты ғана бар: ол – соны дәуірдің басы. Оның төңірегі – Эгей теңізі емес, Сарыарқаның…