Орталық және оңтүстік-шығыс Еуропа елдері, 11 сынып

Сабақтың тақырыбы: Орталық және Оңтүстік Шығыс еуропа елдері

Сабақтың мақсаты: Орталық және Оңтүстік Шығыс еуропа елдерін айқындай отырып, экономикалық даму жолдары және ел президенттері туралы жан- жақты мәлімет беру.

Дамытушылығы: Дүниежүзі тарихы нені оқытатындығы туралы қосымша материалдарды пайдалана отырып таныстыру жаңа тарихи кезеңнің ерекшелігін айқындап түсінуге бағыт – бағдар беру.

Сабақтың тәрбиелік мәні: Тарихтағы жаңа кезең мен жаңа дәуір туралы мағлұмат бере отырып оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыру, дүние танымын кеңейту.

Сабақтың түрі: дәстрлі сабақ

Сабақтың әдісі: сұрақ – жауап, шығармашылық ізденіс, ой – талқы баяндау.

Сабақтың көрнекілігі: 1. Карта 2. Тарихи құжаттар 3. Қосымша әдебиеттер. 4. Суреттер

Пәнаралық байланыс : География

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру.

Үй тапсырмасын сұрау.

Жаңа сабақты түсіндіру.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі саяси өміріне шолу жасаңыздар.

«Бербер заңы» қай жылы қабылданды?

Абд әл- Керим қай жылы Марокконың президенті болып тағайындалды?

Оңтүстік шығыс азия елдерінің тарихи маңыздылығын атаңыздар.

Оңтүстік шығыс азия елдерінің тарихи маңыздылығын атаңыздар саяси жағдайын атаңыздар?

Оңтүстік шығыс азия елдерінің тарихи маңыздылығын атаңыздар.

Оңтүстік шығыс азия елдерінің тарихи маңыздылығын атаңыздар саяси жағдайын атаңыздар?

Иранның саяси экономика туралы түсіндіріңіздер?

Ауғанстанның әлеуметтік жағдайына шолу жасаңыздар?

Үндістандағы саяси экономика туралы түсіндіріңіздер?

Үндістанның әлеуметтік жағдайына шолу жасаңыздар?

Оңтүстік шығыс азия елдерінің тарихи маңыздылығын атаңыздар.

Оңтүстік шығыс азия елдерінің тарихи маңыздылығын атаңыздар саяси жағдайын атаңыздар?

Жаңа сабақ жоспары:

Орталық және Оңтүстік Шығыс еуропа елдерінің экономикалық дамуы.

Әлеуметтік даму салалары.

Жаңа сабақтың мазмұны

Социалистік елдердің экономикалық дамуы және реформалардың жүргізілуі. 50-жылдардың соңы мен 70-жылдардың бірінші жартысында социалистік елдердің экономикалық дамуында екі тенденция қалыптасты. Біріншіден, социалистік экономика жедел қарқынмен дамып, индустриялы-аграрлы елге айналып, халықтың түрмыс жағдайы жақсарды. Екіншіден, социализм қоғамында дағдарыстық қүбылыс тереңдей түсті. “Демократиялық социализм” халық алдында өшкерелене бастады. Социализмге деген сенімсіздік күшейді. Бірақ та социалистік елдер КСРО-ның көмегімен социалистік индустриализациялау жоспарын іске асыра берді. 60- жылдардың аяғы мен 70-жылдарда социалистік елдерде өнеркөсіп өнімдерін шығару 6—8 %-ға артты. Польша, Чехославакия жөне Болгарияда қара металлургия өнеркөсіп орындары салынып, жылына 4 миллион тонна болат өндірілді. Өнеркөсіптің жаңа салалары— қүрал жасау, электроника жөне химия дамыды.

Социалистік елдер арасында Чехия ауданы мен ГДР-да (Герман Демократиялық Республикасы) ауыр индустрия жедел дами түсті. Чехославакия мен ГДР дамыған он елдің қатарына қосылды. Бүл елдерде ғылыми-техникалық прогресс жетістіктері жаңа технология шығаруға пайдаланылып, жүмысшы кадрлары жоғары мамандықтарға дайындалды. КСРО газына есептеліп, Польша, Чехославакия жөне ГДР-да химия өңдеу орындары салынып, химия өнімдері халық шаруашылығында кеңінен қолданылды. КСРО жобасымен жөне ғылыми-техникалық көмегімен атом электростанциялары салынды. Чехославакия атом станцияларын жаңа технологиялармен жабдықтауға бейімделді. 1957 жылы ГДР-да атом реакторы жүмыс істеді.

50-жылдардың соңы мен 70-жылдардың бірінші жартысында социалист елдердің экономикалық дамуы біркелкі болмады. 50-жылдардың екінші жартысында Польша мен Венгрияда антикеңестік жөне антисоциалистік көтерілістер болды. Көтерілістердің зардаптарын қалпына келтіру көптеген шығындарды талап етті. Бүл елдер ауыл шаруашылықты бағытта дамыған. Социалистік ауыр өнеркөсіпті өркендетуге күш салып, өнеркөсіпке мемлекеттік қаржының бір бөлігін жүмсады. Өнеркөсіптің химия, машина жасау, ауыл шаруа- шылығына қажетті техника, электроника сияқты жаңа салалары дамыды. Аграрлы-индустриялы елдер қатарына Югославия, Румыния, Албания жатты. Бүл елдерде өндіргіш күштердің жедел дамуынан өнеркөсіп салалары өркендеуге мүмкіндік алды. Өнеркөсіпке қажет- ті шикізат КСРО-дан өкелінді. Румыния социалистік елдер арасында КСРО-дан кейінгі мүнай өндіретін екінші ел болды. 1960 жылы 11,5 миллион, 1968 жылы 13,3 миллон тонна мүнай өндірді. 50-жылдардың соңында КСРО-ның көмегімен Албанияда тау-кен өндірісі, химия жөне жеңіл, тамақ өнеркөсіп орындары салынды. 60-жылдарда Албания КСРО-мен қарым-қатынасты үзіп, Қытай Халық Республикасының көмегіне жүгінді. Бүл кезде КСРО мен ҚХР арасындағы байланыста қарама-қайшылық дам

Орталық жөне Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерінің Үкіметі әлеуметтік шараларға айтарлықтай көңіл бөлді. Жүмыссыздық деген жоқ болды. Білім, денсаулық сақтау, түрғын үй жөне мөдениет салалары дамып, халықтың түрмыс жағдайы жақсара түсті. Мемлекетте өлеуметтік бағдарламалардың орындалуына көп көңіл бөлінді. “Демократиялық социализм” қоғамындағы жетістіктерді қорытындылай отырып, 1971 жылдарда социалистік елдер коммунистік пар- тиялардың съездерінде социализм толық жөне түпкілікті жеңіске жетті деген шешімге келді.

70-жылдардың бірінші жартысында социализм қоғамында дағдарыстық құбылыс байқалды. Социалистік мемлекет бүкіл қоғамдық дамуды өз мойнына алды. Рыноктық экономиканы қалыптастыра алмауы, жоспарлы халық шаруашылығы, ел қатынастарының дамуына кедергі болды. Жүртшылық мемлекеттік меншіктен оқшаулана бастады. Халық шаруашылығының барлық салаларында еңбекақы теңестірілді. Мемлекеттік қамқорлық халықтың еңбек етуге қабілетін төмендетіп, жалқаулыққа өкелді. Әкімшілік басқару жүйесінде қызметкерлердің саны өсті. Ғылыми-техникалық прогресс жетістіктері өндіріске толық енгізіліп, пайдаланылмады. КСРО АҚШ-пен соғыс өндірісі бойынша жарыста қару-жарақты жетілдіруге, ғылыми-техникалық революцияда ғарыш саласын, ядролық жөне зымырандық техниканы жетілдіруге ғана күш салды. Социалистік елдердің өндіріс саласындағы шығарылған өнімдері КСРО рыногына жүмыс істеді. Ал, КСРО рыногы өлемдік капиталист елдердің рыногына шыға алмады. КСРО жөне социалистік елдер экономикасы қоршауда болды. Социалистік рынок түйық, өрі шектеулі қалпында қалды. Дамыған капиталистік елдерден өл- деқайда артта қалды.

50-жылдардың соңында социалистік елдер ауыл шаруашылығын жедел дамытуға бағыт алды. Ауыл шаруашылығы толық үйымдастырылды. Жердің 93—95 %-ы ауыл шаруашылығы кооперативтерінің меншігінде болды. Бүл елдерде жер төркіленіп, шаруаларға бөлініп берілді. Польша мен Югославияда жердің көп мөлшері жеке меншіктің қолында болды. Жеке шаруашылықта ауыл шаруашылық өнімдері өндірілді. Польшада 86 % өнім жеке кооперативтердің үлесіне тиді. Ауыл шаруашылығын үжымдастыруда КСРО-дағы колхоздастыру кезіндегі жіберілген қателіктер қайталанды. Әкімшілік басқару жөне күштеп үжымдарға кіргізу кең етек алды. Югославияда өзін-өзі басқару принциптері сақталды. Ауыл шаруашылығын дамы- туға социалистік мемлекеттердің компартиялары көңіл бөлгенмен, халықты азық-түлікпен толық қамтамасыз ете алмады. Польша, Венгрия, Румыниядағы дағдарыстардың негізгі себептерінің бірі халықтың түрмыс жағдайының қиындауы, күнделікті азық-түлік тауарла- рына кезекте түру халықты шаршатты.

Орталық жөне Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерінде экономикалық реформалар жүргізуге мөжбүр етті. Реформалардың мақсаты социалистік экономиканың тиімділігін арттыру, ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін пайдаланып, өндірісті басқаруды жетілдіру, өндіргіш күшті арттыру жөне тауар-ақша жүйесін кеңейту болды.

1963 жылы ГДР-да экономикалық реформа жүргізілді. Соци- алистік өнеркөсіп бірлестігін қүру арқылы өзін-өзі басқаруды енгізді. Өнеркөсіп басшыларының еркін басқаруын жетілдірді. Шағын жөне орта көсіп иелеріне мемлекеттік қолдауды күшейтті. Мүндай реформалар Венгрия мен Польшада да жүргізілді. 1968 жылы Венгрияда халықтың түрмыс жағдайын жақсарту үшін мемлекет материалдық көмек көрсетті. Ауыл шаруашылығында өндірілген тауарлардың сатып алу бағасын өсірді. Югославияда шағын көсіпкерлікке қаржылық-ақшалай көмек көрсету арқылы та- уар-ақша жүйесін жетілдірді. Өнеркөсіп орындарында бөсекелестік күшейтіліп, бүл өндіргіш күштің өсуіне өкелді. Өзін-өзі басқару социализмі жетілдіріліп, рыноктық шаруашылықтың қалыпта- суына жағдай жасалды. Бірақ та өзін-өзі басқаруды жетілдіру реформасы толық аяқталмады. Әкімшілік басқару жүйесінде реформалар жүргізілді. Көптеген елдерде тоталитарлық-бюрократтық, догматтық, консерваторлық күштердің қарсылығы реформаны толық жүргізуге кедергі жасады. КСРО-ның өзінде реформалар жүргізілмеді, қоғамдық дағдарыс қалыптасып, социалистік елдерде экономикалық тоқыраулар саяси дағдарысқа жалғасты. КСРО-да тоқырау кезеңі басталды, реформалар тоқтатылды.

Социалистік елдердің саяси дамуы. 60-жылдың аяғында социалиста елдерде саяси реформалар жүргізілмеді. Тоталитарлық- өкімшілік жүйе толық үстем болды. Бүған қосымша бүл елдерде соғыстан кейінгі сталиндік диктат (өктемдік) жалғасты. Сталинизмдік-коммунистік идеология негізгі елдерде антисоциалистік, антикеңестік қарсылықтарға өкелді. Коммунистік партиялардың қызметі тоталитарлық өктемдікке жалғасты. Халықтық-демократиялық революциядан кейін социализм конституциялық негізде орнады. “Демократиялық социализм” жеңіске жетті. Конституция Польшада, Венгрияда,…