Психика мен сана дамуының негізгі сатылары

ОӘЖ 159.9

ПСИХИКА ЖӘНЕ САНА ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ САТЫЛАРЫ

Бахрамова Г.А. п.ғ.к.

Досанова М.М. магистр-оқытушы

Рахматулла З. М1502-11 топ магистранты

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті, Шымкент,

Қазақстан

Резюме

В статье обсуждается вопрос о высшем уровне психического отражения объективной реальности сознания и саморегуляции, присущем человеку как социальному существу. С практической точки зрения сознание действует как постоянно меняющийся набор чувственных и ментальных образов, которые появляются непосредственно перед субъектом в его внутреннем мире.

Summary

The article discusses the issue of the highest level of mental reflection of the objective reality of consciousness and self-regulation inherent in a person as a social being. From a practical point of view, consciousness acts as a constantly changing set of sensory and mental images that appear directly in front of the subject in his inner world.

Адам санасының пайда болуы мен оның сипаты психикалық дамудың жоғары, жаңа кезеңін көрсетеді. Психикалық бейнелер мен жануарлар бейнелерінің айырмашылығы шындықты бейнелеуде. Ішкі психикалық құбылыстардың болуы, әлемнің субъективті бейнеге енуі - адам психикасын мәңгілік зерттеуді талап етіледі. Сана психикасының ерекшелік сапалы формасы ұзақ өмірлік даму тарихына ие болса да, ол тек еңбек және қоғамдық қарым-қатынастарда болатын адамда ғана қарастырылған.

Адамның саналы әрекетінің үш айрықша ерекшелігі бар:

1) адамның саналы әрекетінің биологиялық себептер мен салдарға еш қатысы жоқ. Кейбір жағдайларда адамдар биологиялық қажеттіліктерге жауап бермейді;

2) адамның саналы әрекеті, жануарлардағы сияқты, тек заттың пайда болуына ғана емес, сонымен қатар оны тереңірек, жан-жақты тануға бағытталған.

Адам нақты визуалдыдан дерексізге өтеді, объектілердің бейнелі байланыстарына қарайды, сыртқы бейненің формасын ғана емес, сонымен қатар терең заңдылықтарды тануға ұмтылады, соған сәйкес ол өз әрекетінің бағытын таңдайды;

3) жануарлардың мінез-құлқы - биологиялық байланыстырумен қатар, ұрпақтан -ұрпаққа оқыту арқылы берілетін әлеуметтік -тарихи желіде жинақталған адамның тәжірибесін зерттеу негізінде адамның туа біткен дағдылары мен қабілеттері қалыптасады.

Адамның игілігі үшін жасалатын әрекеттер - бұл оның жеке тәжірибесінің жемісі емес, өткен әулеттің тарихи -әлеуметтік қызметін меңгеру. Адамдардағы бұл құбылыс жануарлар табиғатында болуы мүмкін еместігін көрсетеді.

Адамдардың саналы әрекетін қалыптастыратын жануарлардың мінез -құлқынан мүлде өзгеше жағдайлар:

1) өмірдің әлеуметтік-тарихи сипаты;

2) өмірдің әлеуметтік қызметпен байланысты болуы;

3) құрал-саймандардың дайындығы, оларды қолдану;

4) тілдік қарым-қатынастың мағыздылығы.

Сана психикалық дамудың жоғарғы сатысы ретінде ең алдымен жалпы және маңызды нәрсені тану қабілетімен сипатталады. Жалпы білім адамға іс жүзінде әрекет етуге дұрыс бағыт береді, саналы түрде әрекет етуге, өзін дұрыс ұстауға мүмкіндік береді. Жалпы біле отырып, адам әрбір жеке мәселені іс жүзінде шеше алады. Заңдарды біле отырып, ол белгілі бір оқиғаны болжай алады. Ғылымның жалпы және маңызды формалары туралы білімнің жинақталуы, И.П.Павлов айтқандай, «шындық пен өзіміздің дұрыс мінез -құлқына жоғары бағдарлану».

Жеке сана мен қоғамдық сана диалектикалық бірлікте. Адамның санасы - оның табиғатының бейнесі ғана емес, сонымен бірге адамзат жинақтаған білімді меңгерудің нәтижесі. Екінші жағынан, қоғамдық сана жеке адамдар мен бұқараның шығармашылық белсенділігі нәтижесінде қалыптасады.

Сана объективті болмыс туралы жалпыланған білімде ғана емес, сонымен бірге болмысқа деген қатынастың белгілі бір түрлерінде де көрінеді. Адам өзін табиғаттан бөледі, белгілі бір дербестік көрсетеді, белгілі бір дәрежеде оқиғаларды бағалайды және бақылайды. Қарым-қатынаста адам интеллектуалды және эмоционалды болуы мүмкін. Көп жағдайда саналы қарым -қатынас интеллектуалды, эмоционалды және аралас болады. Сана адамның шығармашылығынан көрінеді. Адам санасының объективтілігі әлемді бейнелеп қана қоймай, оны жасайды.

Адам саналы түрде әлемді өзгертуге ұмтылады, оны өз қажеттіліктеріне бейімдеуге тырысады, тіпті табиғаттың жеке элементтерінен табиғатта жоқ жаңа өзгерістер жасауға ұмтылады. Адамның бойындаңы шығармашылық қабілет - бүкіл жерді қоныстандыру жолын табуға мүмкіндік береді.

Сананың ең маңызды ерекшелігі - есеп беру. Адам өзінің ниеті мен күйзелісі, ойы мен түйсігі туралы біледі, сондықтан сана тек сыртқы білімді ғана емес, өзін-өзі тануды да береді, яғни ол өзін-өзі тану түрінде көрінеді. Есеп беру арқылы адам ойы мен әс-әрекетін реттей алады, түзетеді және дами алады.

Білімге сүйене отырып, адамның іс-әрекеті мен мінез-құлқынан хабардар болу дәрежесін нақтылауға болады. Адам өзінің мінезі мен іс-әрекетінде білімге сүйенеді, өткенді ескере отырып және болашақты болжай отырып, ең тиімді әдісті таңдайды. Сонымен бірге адам өзін-өзі басқарады және жоспар бойынша күштерін реттейді.

Сана - әлеуметтік болмыс. Сана құрылымында төрт негізгі ерекшелікті ажыратуға болады: (А.В. Петровский)

1) Сана - бұл қоршаған әлем туралы білімнің жиынтық бірлігі, оның құрылымы барлық танымдық процестерді қамтиды: түйсік, қабылдау, есте сақтау, ойлау, қиял т.б.

2) Санада субъект пен объект арасындағы айырмашылық расталады. Органикалық әлем тарихында тек адам ғана басқалардан ерекшеленіп, өзін олармен салыстыра алады. Тек адам ғана тірі жандардың арасында өзін тани алады, яғни психикасының бағытталуына бейімді.

3) Мақсат болжау әрекеттерін қамтамасыз ете алады. Адам табиғат берген заттың формасын өзгертеді, сонымен қатар өзін-өзі өзгерту әрекетін заңды сипаттағы саналы мақсатпен біріктіреді,…