Психология пәні бойынша оқу материалы

Жоспар:

1.Сыртқы шындық пен ақиқатты бейнелеу формаларының дамуы.

2.Психиканың филогенезде дамуы.

3.Психиканың қызметі және органдардың құрылысы

Негізгі:

1. Тәжібаев Т.Т. Жалпы психология. Алматы: «Қазақ университеті», 1993.

2. Аймауытов Ж. Психология, 1995.

3. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Алматы, Білім, 2005.

4. Жарықбаев Қ.Б. Психология негіздері. Алматы: «Эверо», 2005.

5. Джакупов С.М. Психология позновательной деятельности. Алма-Ата, 1992г.

6. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Педагогика және психология. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2002.

7.Жақыпов С., Бердібаева С.Психологиялық зерттеу нәтижелерін статистикалық өңдеу тәсілдері. – Алматы, 1998.

8. Алдамұратов Ә. Қызықты психология. – Алматы; Қазақ Университеті, 1992.

9. Сейтәлиев Қ. Жалпы психология. Алматы, Білім, 2007.

10. Бап-Баба С. Жантану негіздері. Алматы, 2001.

Психология тарихындағы психиканың

шығу тегін қарастыру

Психиканың туындауын дамудың белгілі бір кезеңінде тіршілік иесінің кеңістікте белсенді орын ауыстыруға қабілеттілігнінің қалыптасуымен байланыстырады, осының барысында қажеттіліктердің қанағаттандырылуы қоршаған ортадағы алдын ала керекті заттарды іздестіруден басталуы тиіс белсенді қозғалыстар арқылы жүзеге асырылады. Тіршілік иелерінің эволюциялық дамуында психиканың елеулі түрдегі өзгерісі байқалады, бұл олардың қоршаған ортамен өзара әрекетіне негізделген. Бұл өзгерістер биологиялық және қоғамдық-тарихи негізде болуы мүмкін. Психиканың өзі сезіну қабілеті ретінде тіршілік иелерінің тітіркенуінен пайда болды және олардың жүйке жүйесінің құрылуына және дамуына байланысты өркендеді.

Жануарларда елеулі түрде жаңа деңгей – сезгіштік, яғни ағзаның абиотикалық факторларға жауап беру қабілеті пайда болады. Егер сол өзенге қатысты көрсетілген мысалды қарастырсақ, онда жануар өзеннің даусынан әсер ала отырып (абиотикалық фактор), өзенді оның арнасы өзгерген жағдайда да және өзен таудың арғы жағында болса да, тауып алады. Жануарлардың абиотикалық факторларға жауап беруі – сезгіштік – бұл психиканың бастамасы болып табылады.

Психиканың пайда болу кезеңдері

(А.Н. Леонтьев бойынша)

Психика дамуының І-кезеңі – қарапайым сенсорлы психика (лат. тіл. ауд. sensor – сезгіштік) сезгіштіктің қарапайым түйсінулер шегінен шықпайтын, қарапайым элементтерімен анықталады. Бұл кезең жануарлар ағзасының сыртқы әлем заттарымен күрделі манипулятивті қозғалыстарын жүзеге асыратын арнайы мүшесінің пайда болуымен байланысты. Бұл мүшелер арқылы төмендегі жануарларда бас сүйектері қалыптасады, олар қолдың қызметін атқарады және ұзақ уақыт бойында қоршаған ортамен манипуляциялану мүшесі ретінде қолдың қызметін атқарып отырады. Бұл кезең 2 деңгейді қамтиды:

1. Төменгі деңгей (суда өмір сүретін қарапайым, төменгі көп жасушалы ағзалар). Тітіркенушілік дамыған, сезімталдықтың қарапайым элементтері бар. Жүріс-тұрысы: ортаның биологиялық маңызды қасиеттеріне қозғалыс бағыты мен жылдамдығының өзгерісі арқылы айқын реакциялары; қалыптаспаған жауап беру қабілеті; әлсіз, мақсатқа бағытталмаған қозғаушы белсенділік.

2. Жоғарғы деңгей (жоғарғы шығыршықты құрттар, бауыраяқты манипуляциялау мүшесі ретінде жақ сүйектерінің пайда болуымен сипатталады. Элементарлы шартты рефлекстердің қалыптасуына қабілеттілік пайда болады. Жүріс-тұрысы: сезімталдық бар, мақсатты түрде бағытталған биологиялық пайдалы әсерлерді іздестіру және биологиялық зиянды әсерлерден аулақ болу сипатына ие болатын дамыған қозғаушы белсенділік (жер бауырлау, жер қазу). Жеке тәжірибе мен үйрену үлкен рөл атқарады; негізгі мағынаға инстинктер ие.

ІІ-кезең – перцептивті психика. Психика дамуының бұл кезеңінде түйсінулер бейнелерге біріктіріледі: сыртқы орта тек сезім ретінде емес, белгіленген, қабылдау бөліктеріне, бейнелерге жіктелген тұтастай заттар түрінде қабылданады.

Бұл кезең 3 деңгейден тұрады:

Төменгі деңгей (балықтар және өзге төменгі омыртқалылар және жекелей алғанда кейбір жоғары омыртқасыздар – буынаяқты және басаяқты былқылдақ денелілер, т.б). Жүйке жүйесі түйіншек тәрізді. Жүріс-тұрысы: қозғалмалы белсенділіктері дамыған, ригидті, генетикалық бағдарланған компоненттері басым, қозғаушы қабілеттері аса күрделі және әрқилы (жүзу, жүгіру, өрмелеу), жағымды тітіркендіргіштерді белсенді іздестіру, жағымсыз әсерлерден аулақ болу, дамыған қорғаныс әрекеттері.

Жоғарғы деңгей (жоғары омыртқалы құстар, кейбір сүтқоректілер және т.б.). Тапсырмаларды практикалық, мейлінше көрнекі-әрекет тұрғыдан шешуге деген қабілеттіліктен көрініс табатын ойлаудың қарапайым формаларын, әлемнің белгілі бір бейнесінің қалыптасуын анықтауға болады. Жүріс-тұрысы: жоғары дамыған инстинктер формасы, үйренуге дайындығы.

Өте жоғары деңгей (маймылдар, кейбір басқа жоғары омыртқалылар, иттер, дельфиндер және т.б.). ОНЖ (орталық нерв жүйесі) пайда болады. Қоршаған ортаны қабылдау бейнелі түрде жүзеге асады, ал үйрену еліктеу мен тасымал механизмі арқылы жүзеге асады; практикалық әрекетте ерекше, бағдарлы-зерттеушілік дайындық фазасы бөліп көрсетіледі; түрлі әдістер арқылы тапсырманы шешу қабілеттіліктері; тапсырманы шешу кезінде табылған принципінен жаңа жағдайларға ауысу, әрекетте қарапайым қаруларды жасау және қолдану; биологиялық қажеттіліктердің болуына тәуелсіз қоршаған әрекеттерді тану қабілеттіліктері; практикалық әрекеттерде құбылыстар арасындағы себеп-салдар байланысына есеп беру (инсайт - аяқ-асты ұстау, шап беру, қарапайым интеллект). Жүріс-тұрысы: арнайы ағзалардың манипуляциясының бөлінуі (қол мен аяқ), жануарлардың бір-бірімен қарым-қатынас жүйесі дамыған, өз тілдері пайда болады. Осы кезеңде ортаның бөлек бөлімдері қабылданады.

Осы кезеңнің психикалық дамуының өкілі тауық болып табылады. Тауыққа жүргізілген тәжірибелер перцептивті психика кезеңіне тән бола отырып, психикалық іс-әрекеттің даму деңгейі көрнекі көрсетіледі. Тәжірибе екі кезеңде жүргізілді:

1-бөлімі – жағдай: тауықты ұзын жіпке байлап, алдына тары төгіп, жіберді, ол тарыны шұқи бастады;

2-бөлім – жағдай: тауық пен тарының арасында бөгет орнатылады, енді тауықты жібергенде, ол бөгетке соғылсада, қайта – қайта жемге умтылыс жасайды, бірақ біраз уақыттан соң ол ештеңе көрмегендей қайтып кетеді.

Жануарлардың белсенділігі перцептивті психика кезеңінде қабылдаудың ерекшеліктерімен анықталады: қысқа уақытта бейне сақталады.

Егер иттерге тауыққа жүргізілген тәжірибені қайталасақ, онда бұл жануар психикасы дамуының басқа кезеңінде болғандықтан бөгетті айналып өтіп , өз тамағына жете алады. Осыдан жүріс-тұрыстың екі мүшелілігі туындап, күрделі әрекеттер пайда болады. Осындай жүріс-тұрыс ерекшеліктері бар жануарларда сипап сезу, бейнелі ес жақсы дамиды.

Психика дамуы және бейнелеу теориясы тұрғысынан түсіндіру.

1. Жануарлар психикасының дамуы туралы түсінік.

Психика органикалық дүниенің даму үрдісінде пайда болғандығы туралы айтқан болатынбыз.Органикалық дүниенің органикалық емес дүниеден айырмашлығы оның негізгі қасиеттерінің бірі тітіркендіргіштік, демек сыртқы әсерлерге жауап беру қабілеттілігі.Қарапайым микроорганизмдерде психика болмайды.Оларға тын сипатбейнелеудің қарапайым түрі- тітіркендіргіштік қасиет.

Тітіркендіргіштік – бұл тірі организмнің сыртқы әсерге өзінің жағдайы мен қозғалысының өзгерістерімен жауап беру қасиеті.

Кері жауап беру реакциясының күші мен сипаты сыртқы әсер етудің күші мен ерекшеліктеріне ғана емес,сонымен қатар тірі ағзаның ішкі жағдайына да байланысты.Мәселен,тойып алған амеба тамаққа ешқандай реакция бермейді.Жәндіктер дыбысты,иісті,түсті бағдарлай отырып, тамағын тауып алады немесе қауіп-қатерден қорғанады.Заттар мен құбылыстардың дыбысы,иісі немесе түсі құрт-құмырысқаларға қауіпсіз емес,әрі олардың тамаққа қажеттігін қанағаттандыру мүмкіндіктері туралы ескерту сигналдары болып табылады.

Материяның ерекше қасиеті ретінде бейнелеудің психикалық түрінің шығуы қарапайым жүйке жүйесімен байланысты.Осындай жүйке жүйесі жәндіктерде алғаш рет пайда болды (гидра,медуза,актиния).Бұл жүйке жүйесі өзара бір-бірімен байланысты денеден өсіп тұрған жекелеген жүйке жасушаларын қарастырады, оны диффузия деп атайды.

Осындай жүйке жүйесінде әртүрлі тітіркендіргіштерге барлық ағзаның сараланбаған реакциясы аңғарылады.Онда қандай да болса басқару орталығы жоқ.Басқару орталығы жүйке жүйесінің дамуының келесі кезеңінде пайда болады.Ол ганглиоздық(түйіскен, тізбектелген) жүйке жүйесі деп аталады.Құрттарда барлық түйіскен (ганглия) жерлері денесінің әрбір сегментінде орналасқан.Бүкіл түйіскен жерлер өзара байланысқан және ағза біртұтас әрекет етеді.Басқаларғанда қарағанда басты түйіскен жер біршама күрделірек және сыртқы тітіркендіргіштерге ерекше сараланып жауап береді.

Жәндіктерге тән жүйке жүйесі ганглиоздық жүйке жүйесін одан әрі дамыту және күрделендіру болып табылады. Жоғары сатыдағы (бал аралары, құмырсқалар) жәндіктерде дәм,сипай сезу,иіс,көру т.б.түйсіктері болады. Сонымен, тірі ағзалар өсімдік және жаунарлар түрлері дамуының барлық кезеңдерінде бейнелеудің ерекше биологиялық түрі- тітіркендіргіштікті меңгереді.

Тітіркендіргіштік дегеніміз тірі ағзаның биологиялық (биотикалық) ықпалдарға жауап беру қабілеттілігі.

Элементарлық тітіркендіргіштік ортаның әсеріне қозғалыспен жауап беретін қарапайымдыларды, бірклеткалы тірі ағзаларда байқалады.Ортаға биотикалық ықпал етеді, соның нәтижесінде тірі ағзаның протоплазмаларының қасиеттері өзгереді.Биотикалық факторларға ерекше қозғалыстармен жауап беру тәсілдері троизмдер немесе таксис деп аталады.

Қазіргі ағзалардың ұзақ эволюциясы нәтижесінде біз тітіркендіргіштен бастап, бейнелеудің ерекше жоғары түрлері – түйсіктермен, қабылдаумен, еспен, ойлаумен аяқтай отырып, бейнелеудің әртүрлі түрлерін кездестіреміз.

Органикалық материяның кейінгі даму сатыларында жаңа қасиет –сезгіштік пайда болды. Сезгіштік дегеніміз ағзаның түйсіне білу қабілеті,яғни,ағзаға әсер еткен заттар мен құбылыстарды бейнелей білу қасиеті.Алғашқы түрінде бұл түйсіне білу қабілеті жануарлардың жүйке жүйесінің алғашқы қалыптаса бастаған кезінде, тіпті одан да ерте кезде пайда болуы мүмкін.

Түйсіне білу қабілеті психика дамуының бастапқы сатысы болып табылады. Жануарлардың жүйке жүйесінің дамуына,оның ішінде, сезім органдарының дамуына байланысты, одан әрі бейнелеу қызметі дамып, өте күрделене бастайды.Мәселен, арнаулы сезім органдары жоқ қарапайымдыларда, жануарларда тек қана сараланбаған сезгіштік болады.Дамудың жоғары сатысында сезім органдары, жүйке жүйесінің талдау қабілеті дами бастайды.Биологиялық дамудыңжоғары сатысында кейбір жануарлардың түрлерінде декеленген сезім органдары ерекше сезгіштікке, сезімталдыққа жетеді, мәселен,қыранның көруі, иттердің иіс сезуі және т.б.

Осыған байланысты жүйке жүйесінің, сезім органдарының дамуы,жануарлар психикалары олардың тіршілігіне, яғни, жануарлар қайда тұрады,қалай өмір сүреді,қалай тамақтанады, тамақты қалай табады, кімдермен жауласады және т.б. жағдайларға тікелей қатысты.Құстар,мәселен,өмірінің көпшілігін ауада ұшып өткізеді.Осындай өмір салты, тіршілігі үлкен кеңістікте бағдарлай білуді қажет етеді.Сондықтан да құстарда, оның ішінде ерекше жыртқыш, жылы жақтарға ұшып барып, келетін құстарда көру сезімі және көру қабылдауы күшті дамыған.Маймылдардың өмірі ағаштарда жүруге бейімделген.Маймылдардың осы тіршлігі жағдайы қозғала білуге, әртүрлі жағдайдда тез бағдарлай алу қабілеттілігін қалыптастыруға көмектеседі.Жануарлардың психикасының дамуында табиғат ерекшеліктерінің, жануардың әртүрінің қауымдастығы және адам ортасының атқаратын мәні ерекше.Бір жағдайдан екінші жағдайға көшірілген жануарлардың психикалық ерекшеліктерінде кейбір өзгерістер болуы мүмкін.Әруақытта да адаммен қарым-қатынаста, оның қасында болу үй жануарларының қылықтарын сондай жабайы жануарларға қарғанда тез өзгертеді, қолға бейімделеді.Жәндіктерге тән психикалық бейнелеу психика дамуының сенсорлық кезеңі деп аталады. Бұл кезеңде тірі құб

Орталық жүйке жүйесінің пайда болуымен психикалық бейнелеудің жаңа түрі – психика дамуының перцептивтік кезеңі пайда болды. Бұл кезеңде жануарлар үшін бірнеше тітіркендіргіштерді бір мезгілде бейнелеуге болады.

Жануарлардың мінезінің туа біткен, түрлері және өмірге келгеннен кейін қалыптасқан түрлері кездеседі.Бірақ туа біткен және өмірге келгеннен кейін қалыптасқан (дара) мінездің түрлерін бір-біріне қарсы қоюға болмайды.Жоғарыда көргеніміздей, туа біткен түрлері өзгеруі және даралануы мүмкін, мінездің дара түрлері туа біткен түрлерінің негізінде қалыптасады.

Жануарлар психикасының туа біткен басты түрі инстинктер (соқыр сезім) болып табылады.

2. Жануарлар психикасының түрлері.

«Инстинкт» деген гректің сөзі, қазақшалғанда «соқыр сезім» деген мағынаны білдіреді.Мәселен,өрмекшілер ерекше шеберлікпен өзінің өрмегін тоқиды, бірақ та олар алдын-ала бұл өнерге үйренген емес.Бал арасы орасан зор математикалық дәлдікпен омартасының құрылысын салады. Кейбір жануарлардың түрлері,әсіресе, жәндіктер өз ұрпақтарын көрмейді, бірақ алдын-ала жұмыртқа саларда өз тұқымы үшін ыңғайлы үй және тамақ дайындайды,ол дүниеге келген тұқымы жеткілікті дамуы және өз бетімен жетілуі үшін істеледі.