Қасым Аманжолов пен Әбділдә Тәжібаев шығармашылығы

САБАҚ ЖОСПАРЫ

Курс:

Тобы:

Сабақ

Мамандық, біліктілігі:

Модуль атауы:

V бөлім. 1930 - 1960 жылдардағы қазақ әдебиеті

Сабақ тақырыбы:

Қасым Аманжолов. Ұлы Отан соғысы туралы жырлары: «Байкал», « Орал», « Елге хат» өлеңдері. «Ақын өлімі туралы аңыз» поэмасы.

Әбділдә Тәжібаев. «Портреттер» толғау эссесі. «Монологтар» поэмасы

Мерзімі:

Өту ұзақтығы:

2 сағат

(90 мин)

Өту орны:

Сабақ мақсаты:

Қасым Аманжолов пен Әбділдә Тәжібаев шығармалары жайлы түсініктерін қалыптастыру;

Ақын шығармаларының мазмұнын, идеясын ашу.

Сабақтың міндеттері:

сараптап ойлауды, байқағыштықты, зейінділікті дамыту

Күтілетін нәтиже:

Оқушылар:

Өз ойларын еркін жеткізе біледі

Тақырыпқа талдау жасайды

Сабақ типі:

Түрі:

Қашықтықтан оқыту (онлайн сабақ)

Проблемалық - іздендіру сабағы

Сабақ өту әдіс-тәсілдері, қолданылатын педагогикалық технология:

Түсіндірмелі - хабарлау әдісі, сұрақ-жауап, жеке, өзіндік ізденіс жұмыстары, талдау, жинақтау, салыстыру әдістері.

Қажетті көрнекі құралдар, ОТҚ:

Тірек- конспектілер, венн диаграммасы, ақын суреттері

Ақындардың таңдамалы шығармалар жинағы, оқулықтар.

Қолданыла-тын әдебиет-тер:

Негізгі: 1. Ұ. Асыл,. Қазақ әдебиеті, оқулық, А, 2011 ж

2. Қазақ әдебиеті, Хрестоматия, А, 2011ж

Қосымша: Ақындардың таңдамалы шығармалар жинағы

Оқытушы туралы мәлімет:

А/Ж/Т.:

Тел.:

E-mail:

САБАҚТЫҢ КОНСПЕКТ-ЖОСПАРЫ

Сабақ барысы

Уақыты (минуты)

Оқытушының

іс-әрекеті

Білім алушының іс-әрекеті

Оқыту ресурстары және

материалда-ры

1.Ұйымдастыру кезеңі

3-5 мин

сәлемдесу, түгелдеу, оқушылардың зейінін сабаққа аудару. Сабақтың мақсатын хабарлау

Білім алушылар сабаққа даярлық жасайды

2. Үйге берілген тапсырманы тексеру

15-20 мин

Үй тапсырмасын сұрау, тексеру

Білім алушылар

сұрақтарға ауызша

жауап береді

Оқулықтар мен тірек - конспектілер

3. Негізгі кезеңдегі іс-әрекетке білім алушыларды дайындау

3 мин

Жаңа сабақтың тақырыбы мен оқушылар алдында тұрған мәселелерді хабарлайды. Жаңа сабақтың жоспарымен таныстырады.

Жаңа сабақтың жоспары және орындалуымен танысады.

Оқытушы жоспары, оқулықтар

4. Жаңа білім мен қызметті қалыптастыру

30 мин

Оқытушы жаңа сабақты түсіндіреді

Білім алушылар

тыңдайды

Оқулықтар мен тірек - конспектілер

5. Берілген материалды түсінуді алғашқы тексеру

10 мин

Оқытушы жаңа сабақтың орындалуын тексереді. Жаңа сабақты оқушыларға сұрақ арқылы жауап алады..

Білім алушылар берілген сұрақ-тарға жауап береді.

Оқулықтар мен тірек - конспектілер

6. Алған білімдерін іс-әрекетте қолдану. Білімдерін тексеру және өзін-өзі тексеру іс-әрекеттері

15 мин

Жаңа тақырыпқа байла-нысты білім алушыларға өзіндік ізденіс жұмыс-тарын береді. ІІІ топқа бөлу арқылы оқулықпен жұмыс жасату, топты бақылау

Жаңа тақырыпты өз беттерінше меңгереді, талдайды, пікір алмасады және өз пікірлерін ортаға салады.

Оқулықтар мен тірек - конспектілер

7. Үй тапсырманы хабарлау. Сабақты қорытындылау және рефлексия

5 - 7 мин.

ІІІ топ

Өлең шұмақтарын құрастыру арқылы сабақты қорыту

Рафт стратегиясы/

Білім алушылар

үйге берілген тапсырманы жазып алады. Рафт стратегиясы әдісі бойынша бүгінгі сабақта ең құнды қандай мәселе болғанын жазады.

Білім алушылар

дәптерлеріне осы сұрақ төңірегінде өз жауаптарын жазады.

Оқулықтар мен тірек - конспектілер

Сабақтың барысы мен мазмұны:

1.Ұйымдастыру кезеңі. 3-5 мин.(сәлемдесу, түгелдеу, студенттердің зейінін сабаққа аудару)

2.Сабақтың мақсатын хабарлау: Ақындардың шығармашылығына жалпы шолу жасай отырып, шығармаларының мазмұнын, идеясын ашу.

3.Үй тапсырмасын тексеру. 15-20 мин.

Ғабиден Мұстафин өмірі және қоғамдық қызметі, шығармашылығы.

«Дауылдан кейін» романы – тарихи тақырыпқа жазылған шығарма. Романның композициясы мен тілі

Әдебиет теориясы: Романның композициясы. Афоризмдер

Сыныптан тыс оқуға: «Көз көрген» романы

4. Жаңа сабақтың тақырыбы мен оқушылар алдында тұрған мәселелер.

Оқыңыз:

Қасым Аманжолов. Ұлы Отан соғысы туралы жырлары: «Байкал», « Орал»,

« Елге хат» өлеңдері. «Ақын өлімі туралы аңыз» поэмасы.

Қасым Аманжоловтың өмірі мен шығармашылығы.

Ұлы Отан соғысына дейінгі кезеңдегі шығармашылық ізденістері.

Ұлы Отан соғысы кезінде туған шығармалары.

Соғыстан кейінгі жылдары жазылған өлеңдері. Лирикасы. Поэмалары.

Қасым ақын 1911 жылы Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында дүниеге келеді. Жастай жетім қалған ол Семейдегі интернатқа түседі. Сонда сауат ашады. 1927–1930 жылдары Семей малдәрігерлік техникумында оқиды. Одан соң Орал қаласындағы педагогикалық институтта, біраз уақыт Ленинградтың (Санкт-Петербургтың) орман шаруашылығы институтында да білім алады. Бірақ оны денсаулығына байланысты бітірместен, 1932 жылы Алматыға келіп, «Лениншіл жас» газетіне қызметке орналасады.

Дәл осы кезден бастап оның өлеңдері баспасөз бетінде жиі көрінеді. Қалың оқырман Қасымды ақын ретінде 1936–1938 жылдары ғана тани бастаған. Алғашқы жеке өлеңдер жинағы «Өмір сыры» деген атпен 1938 жылы жарық көреді. Бұдан басқа өзінің көзі тірісінде «Гроза» (орыс тіліне аударған Дм. Снегин) – 1946, «Дауыл» – 1948, «Балбөбек» – 1949, «Стихи» (орыс тілінде) – 1949, «Нұрлы дүние» – 1950, Таңдамалы шығармалары – 1952 жылдары баспада басылып шығады.

Қасым небәрі 44 жасында өкпе ауруынан мезгілсіз дүниеден озғаннан кейін, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1955 жылы шығармаларының толық жинағы үш томдығының бірінші томы жарық көріпті. Кітаптың алғы сөзін Тәкен Әлімқұлов жазып, түсініктемелерін Есмағанбет Исмаилов әзірлеп, жалпы редакциясын Сырбай Мәуленов басқарған екен. Ақын замандастары сол кездің өзінде Қасымның орнының ойсырап қалғандығына өкініш білдірген.

Өз шығармашылығының алғашқы жылдарында халық ауыз әдебиетінің ақпа-төкпе, желдірме-терме ырғағына бой ұрған кездері де болған.

Күндерде күн болғанда,

Кеудеге зіл толғанда,

Дүние азып-тозғанда,

Айуаншылық қозғанда...

Белес, белес асқанда,

Шалқып көңіл тасқанда,

Жерді жеңіп, жентектеп,

Жібек желді жетектеп,

Шыққанда ұшып аспанға,

Көктің қойнын ашқанда,

Бар әлемге танытқан,

Өмір сырын ағылтқан...

Табиғатты иіткен,

Жер бауырын жібіткен,

Жер сауырын гүл еткен,

Бетін торғын, нұр еткен,

Сай-саласын ну еткен,

Бетпақ шөлін сулы еткен,

Құм мен сорын шөп еткен,

Дөң, адырын көк еткен,

Қойнын ашып, кен еткен,

Мол байлыққа кенелткен,

– деген сияқты жолдар Қасымның жасынан ауыз әдебиетінің уызына жарып өскен талант екендігін айғақтайды. Бұл енді, әсіресе қазақ ақыны үшін айнымас табиғи заңдылық десек те қателеспейміз.

Қасым туған Қарқаралы өңірі ұлы Абай туған Шыңғыстаумен көршілес, еншілес орналасқан. Оның екінші бір бастау бұлағы, ақындығының қайнар көзі – бала кезінен естіп өскен Абай жырлары. Есейе келе, Семейге барған кезінде жас Қасым Абай өлеңдерімен, Абай рухымен тіптен жақын танысты. Шығармашылығының бастапқы кезеңінде Абай жырларынан тәлім алды. Оның Абай мектебінен мол сусындағандығы ақынның алғашқы өлеңдерінен қылаң беріп қалады.

Мысалы:

Қара көз, қиылған қас, жазық маңдай,

Алма бет, ақша жүзі нұр тамғандай.

Қыр мұрын, оймақ ерін, меруерт тіс,

Бейне мақпал қызыл тіл шекер балдай.

Төгілер иығына қара шашы,

Жібектей жүз құлпырған дамыл алмай,

Күмбездей жарқыраған мойыны бар,

Тамағы күн шалмаған ақ торғындай.

Тік иық, сүмбіл білек, кербез кеуде,

Қос емшек ақ төсінде қос алмадай...

(Сұлудың сымбаты, 1935).

Ішім пысты жалықтым,

Жүре алмай енді аяңдап.

Кенде қаппын, жаңа ұқтым,

Не болса соған аялдап. (1940).

Құлашты сермеп,

Қырандай өрлеп,

Шықтым өмір шыңына!

Қиырды болжап,

Тереңнен толғап,

Қандым өмір сырына!.. (1935).

Бұл да табиғи заңдылық. Абайды оқымай, оны терең зерттеп танымай ақындық жолға түсудің өзі әбестік болар еді.

«Соғысқа дейінгі Қасым шығармаларында Абайдың әсері басым тәрізді. Тіпті, азын-аулақ сөз қылған махаббат жырларының өзінде Абайға тән терең іңкәрлік, шексіз құштарлық, оптимистік арман сезіледі. Бір түрлі, Абай лебі ескендей болады. Әлбетте Қасым Абайды көшіріп жырлады деген ұғым тумайды бұдан. Оның көлеңкесінде қалып та қойған жоқ. Өз беталысын, өз төтесін тапты», – деген Тәкен Әлімқұлов.

Қасым ақын сусындаған тағы бір мектеп – ол батыс пен шығыстың классикалық поэзиясы еді. Қасым оларды оқып қана қоймай, өз көңілінен шыққан Дж.Байрон, Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Т.Шевченко, В.Маяковский, А.Твардовский, М.Миршакар шығармаларын қазақ тіліне сәтті тәржімалады. Әсіресе Лермонтов пен Маяковскийдің жан-дүниесі ақынға соншалықты жақын әсер етті.

Поэзия әлемінен шарқ ұрып өзін іздеген ақын талмай талаптанып жүрген кезінде Ұлы Отан соғысы басталады. Алдымен Қасым әскер қатарына Қиыр Шығысқа шақырылады. Сол жақтан әскери эшалонмен ұзақ жол жүріп, туған жердің үстімен, бір сәт те аялдамастан батыстағы майданға аттанады.

Дәл сол сапарда Қасым ақынның екінші бір тынысы ашылғандай. Дала төсін дүбірлете шапқан тұлпардай, дауылға қарсы ұшқан сұңқардай шарықтаған кезі де осы болатын. 32 жасар Қасым жырлары түйдек-түйдегімен төгіледі. «Байқал» туралы романтикалық балладасы сол толқынның басы еді. Ақын «Байқал» көлін ерекше шабытпен жырлайды. Жаңа атып келе жатқан ақ таңды – ерте оянған жеңгеге теңейді. Ару көлге ақын жанының өзі де соншалықты іңкәр, соншалықты құштар. Бұлт болып төніп құшқысы да келеді. Толғаныстың ең бір шұрайлы, жүректен төгіліп түскен тұсы екінші бөлігі. Онда ақын былайша көсіледі:

... Ұшты құстар көңілімнен,

Жанымда жыр толғадым.

Шымылдықтай төгілген,

Араладым орманын.

Аспанменен егескен

Бастым зәулім шыңдарын.

Күркіреп көкте кеңескен

Бұлттың сөзін тыңдадым.

Өр толқынмен ойнадым,

Қақтым ұшқан құстарын,

Шолп-шолп еткен шортанын,

Шоқтығынан ұстадым.

Жаттым бір кез құмартып,

Салқын самал сайында,

Би билеттім бұралтып,

Ақ балтырлы қайыңға...

Ақын отырған эшелон қазақ даласының үстімен өткенде, өзі бозбала кезінде болаттай суарылған, күміс, алтын арналы ерке Ертістің лебі ақын жанын балқытады. Бір сәт өзі туып-өскен сайран тау, самал жайлау, сырнайлы өзен, сап-сары алтын нұры жүзген қасиетті Сарыарқа көңіл күйін шалқытады.

Сарыарқа сағындырдың атамекен,