Қазақ хандығының ұлттық сипаты туралы материал

Қазақ хандығы — халқымыздың ұлттық сипаттағы мемлекеті

Біздің елдігіміз, қазақ жұртының арғы түбі ғұндардан басталады. Ғұндардан кейін көктүріктерге жалғасады. Одан кейін Алтын Орда орнығады. Сөйтіп, хандық дәуірге ұласып, кейін біртіндеп тәуелсіздікке тіреледі.

Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ

Керей, Жәнібек, Бұрындық, Қасым, Мамаш, Тахир, Байдаш, Қожамахмуд, Тоғым, Хақназар, Шығай, Тәуекел, Есім, Жәңгір, Тәуке, Батыр... Бұл хандардың әрқайсысында да бір-біріне ұқсамайтын, өзгелерінен ерекше қасиеттері бар болғанына тарих куә.

«Су бастауы – бұлақтан, сөз бастауы – құлақтан» дегендей, тарих осыларды өз сүзгісінен өткізіп, іс әрекеттеріне қарай лайықты баға берген. Солардың ішінде Қазақ хандығының бастауы ретінде Керей мен Жәнібектің тарихтағы орындары бөлек. Бұлар ырду – дырдуд, бақталасы көп жерден жырақ шығуға батылдық жасап, ауа көшіп Шу бойына жетіп, дербес хандықтың іргетасын қалайды. Бұл – 15 ғасырдың екінші жартысының бас кезі еді. Алғашқы хан Керей болды. Қазақ хандығының негізі қаланғанымен бұған бірікпеген, өз алдына би болған хандарда жеткілікті еді. Жетісуға қоныс аударған қазақтардың өз алдына мемлекет құруы, оған халықтың ағылып баруы Әбілхайыр ханның шымбайына батып, ол шайқасқа шығудың қамын ойлай бастады. Қазақ хандығына ағылу ол құрылғаннан кейін он жыл бойы жалғасып, 200 мың адам соның қол астына барып паналады.

Ел болып біріккен, өз алдына ту тіккен жас қазақ хандығы алдында үш мақсат қоюлы. Олар: қазақ тайпалары, руларының басын біріктіріп, жер көлемін айқындау; Шығыс пен батыстың арасындағы сауда жолында орналасқан Созақ, Отырар, Ясса қалаларын қазақ хандығының құрамына енгізу; мал жайылымдарының дұрыс жүйесін құру болды.

Керейден кейін хан тағына отырған Жәнібек (1473-1480) те хандықты нығайту жолында біраз еңбектенді. Одан кейін Керейдің баласы Бұрындық (1480-1511) әке тағында 30 жылдан астам уақыт орырып, хандықтың түбегейлі халыптасып, нығаюына өз үлесін қосты. Ал мемлекеттің құқықтық негізін қалап Қасым ханның орны тіптен бөлек деп толық айтуға негіз бар. Ол халық арасында «Қасым ханың қасқа жолы» деген заңнамалық құжаттарынан белгілі. Қасым хан осыған дейін қалыптасып қалған шариғатқа негізделген дала заңын өзгертіп, халыққа бейімдегені үшін қалың бұқарадан қолдау тапқан.

Қасым ережелері 5 баптан тұрған.

Бұлар:

Мүлік заңы (мал, мүлік, жер дауын шешу, реттеу);

Қылмыс заңы (кісі өлтіру, ел шабу, тонау, ұрлық);

Әскери заң (қосын құру, аламан міндеті, ер құны, тұлпар ат);

Елшілік жоралары (майталмандық, елшілік, халықаралық қатынгастар);

Жұртшылдық заңы (тарту, ас, тоц, жасауыл, бекеуіл, тұтқауыл міндеті);

«Қасымның қасқа жолы» бір ғасырдай қолданыста болды. Содан кейін хандық билік оның баласы Хақназарға (1538-1580) ауысты. Хақназар хан тұсында елдің аумағы тұрақтанып, негізінен қалыптасып бола келді. Еділ-Жайық арасы мен айналасы да қазаққа караған. Бұл хан ел басқаруда, әскери, саяси, дипломатиялық жағынан аса қабілетті қайраткер болған. Осы кезеңде орыс патшалығы 1552 жылы Қазанды, 1556 жылы Астраханды жаулап алған. Осыған орай Ноғай хандығы да әлсіреп саяси сахнадан қала бастайды. Ал Хақназар болса осы сәтті ұтымды пайдаланып, Ноғай ордасына қараған қазақтарды өзіне тартты. 1569 жылы Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін Сарайшық та қазақ хандығына қарайды. Қазақ мемлекеті бұл тұста нығайып, өзге елдер санасатын дәрежеге жетті. Осындай жағдайды көріп, біліп отырған орыс патшасы IV ші Иван (Қаһарлы) қазақ еліне көз алартқанымен соғыс ашып шабуыл жасауға батылы бармаған сыңайлы.

Хақназардан кейін ел билеген Шығай, Тәуекел хандар жөнінде, олардың ел басқарғаны жайлы нақты деректер толық емес. Бірақ, оларда хандықты, елдікті бекітуге өзіндік үлес қосқандары сөзсіз. Есім ханның тұсында (1598-1645ж.ж.) «Қасым ханның қасқа жолына» заман талабына сай біршама толықтырулар мен өзгерістер енгізілгені белгілі. Жаңадан қосылған заңдар тарихта «Есім ханның ескі жолы» деген атаумен енген. Олардың ішінде халыққа кеңінен таралған заң ретінде қолданылған нақыл сөздер көптеп кездеседі. Мысалы: «Батыр болсын, жорық жолы мақұл болсын», «Абыз болсын, абыз сыйлау парыз болсын», «Би болсын, би түсінетін үй болсын» дегендей. «Есім ханның ескі жолы» деген заңдар жиынтығы бұрынғы дәстүрлі заң-ережелерді толықтырып, мазмұндарын жаңа заманға бейімдегендей.

Тәуке хан (1680-1718)- ел басқару тәртібін жаңа деңгейге көтеруге қомақты үлес қосқандардың бірі. Ол тек өзі билік айтып қоймай, Сасық, Қоқым, Мұхамед, Теле, Қазыбек, Әйтеке билерінің де ақыл- кеңесін тыңда, көңіліне түйген. Бұрынғы заңдарды жүйелеп, «Қасым ханның қасқа жолына», «Есім ханның ескі жолына» біршама толықтырулар мен қосымшалар енгізген.

Атап айтқанда:

көтеріліс жасап, бүлік шығарып, елге іріткі салғандарды өлім жазасына кесу (бұл мемлекеттің бірлігін, тұтастығын қорғауға, нығайтуға бағытталған);

халқына, отанына опасыздық жасағандар да өлім жазасына тартылған;

жазықсыз кісі өлтіргендер де өлім жазасына кесілген;

зинақорлық жасап, ақ некені бұзушыларға да өлім жазасы бұйырған;

өреде тұрған немесе тұсаулы сәйгүлікті ұрлағандар да сондай жазаға тартылған;

төбелесте мертігудің түріне қарай төмендегіше құн төлеген;

а) біреудің көзін шығарған кісі айыбына қызын берген немесе қыздың қалың малын төлеуге тиіс болған,

б) адам мүшелерінің біреуін мертіктірген айыбына ат беруі тиіс

жылқы немесе басқа құнды мүлік ұрлаған адам айыбыны он есе құн төлеген.

Тәуке тұсында жер үшін дау жиі туындап, ол екі рулы ел арасында төбелеске ұласып, адам өлімі орын алған. Сол себепті жер дауы мүлік дауынан бөлек қаралған. Одан басқа құн дауы да бөлек тармақ болып өзгеріліп, жаңа заңдар жиынтығы «Тәуке ханның жеті жарғысы» деген атауға ие болды. Бұл заң орта ғасырдағы қазақ халқының өмірі, тұрмысының біршама салаларын қамтыған кең ауқымды заң, яғни Ата Заң іспетті болды деп айтуға негіз…