Қазақ танымындағы уақыт бірліктері туралы мақала 6 сынып

Қазақ танымындағы «уақыт» бірліктері

Айнагулова Дильназ 6 «Б» класс оқушысы

Жетекшісі Сарин Есет Сексенбайұлы

Қазіргі тіліміздің лексикалық қабатын құрайтын шақ атаулары негізінен аспан денелерінің қозғалысына негізделген. Бұл көшпелі халықтың жоғарыда сөз болған ғарыштық таным түсінігімен байланысты. Арабтар Орта Азияны жаулап алғанға дейін қазақтар Тәңірге (аспанға) табынды. Азиялық көшпенділердің табынушылық өмірінде Аспан Құдайының (көктің) рөлі мен маңызы ерекше болды. Халық елдік пен ерлік үшін үлгі көрсеткен тұғаларды «Тәңірі», «Күн» деп айтатын болған. Яғни Аспанды, Құдай деңгейіне көтеру осы Тіршілік дүниетаныммен сабақтасады. Аспанды құдай деп қастерлеу тек түрік халықтарының мәдениеті еншісі емес. Шумерлер мен ертедегі түріктер сияқты қытайлар да аспанды аса құдырет тұтқан.

Аспан денелер – күн, ай, жұлзыдар – уақыт ұғымдарын жасауда негізгі танымдық ақпарат көзі болған. Көшпелі халық осы аспан денелерін мұқият бақылап, олармен тіл табыса отырып, уақыттық ұғымдарды қалыптастырған.

А) Күнге қатысты шақ атаулары. Аспан денелірінің ішінде, әсересе, адам үшін Күннің маңызы ерекше болған. Күн – жарықтың, өмірдің, тіршіліктің сиволы, сондықтан Күннің шығуы мен батуына дейінгі аралық Күннің аспандағы орналасу тәртібіне қарай белгіленген. Күннің аспанға көтеріліп шығуымен оны батып көрінбей кетуіне орай осы аралық «бір күн» деп аталған. Бұл тәуліктің жартысы болып есептелген. Күн тәуліктің жарық бөлігі – күндіз баласындағы мезгілді ажыратудың бірден-бір құралы болды. Қойдың төбебеге күннің жылысына жадырап, көсіле жайылғанын көріп, көңілі мажыраған қойшы ақ шарбы бұлттан жылт еткен күнге қай уақ болды екен деп, сығырайған көзін қадай қойды (І. Жансүгіров. Шығ.). Күннің аспандағы орналасуымен байланысты тәулік кезеңдерінің атаулары пайда болған.

Қазіргі кезде тәулік кезеңдерін сағат тілімен өлшеу дағдыға айналып бара жатыр. Н. Уәли «Бір күн, бір түн» мақаласында сағаттың тұрмыста қолданыла бастағанына көп уақыт бола қоймағандығын, сағат тілінің сыртыла дейін де, тіпті одан көп бұрын тәулік шақтарының халық тілінде бірнеше шаққа бөлінетіндігін олардың өзіне тиесілі атаулар болғандығын айтады. Осы мақалада «сағат» сөзінің о баста тіліміздегі «сәт» сөзінің варианты екендігі көрсетіледі. «Тілімізде сағат деген сөздің өзі қалта сағат, қол сағат, қабырға сағаттардың тұрмысымызға бауыр басуынан көп бұрын қолданылған деуге болады. Халқымыздың байырғы жыр мұрасының бірі – «Қыз Жібекте»: «Пұл жібердің қалаға бисағат күні, құдая» дейді. Сөзбе-сөз айтсақ: мұндағы би- бей-сағат – «сағатсыз (сәтсіз)» деген сөз. Бұған қарағанда сағат әуелде «уақытты көрсететін құралдың» атауы емес, «сәт» деген мағынаны білдіретін сөз екендігін байқаймыз. «Шақ» сөзімен мағыналас «сәт» атауы – бастапқыда «сағаттың» дыбыстық өзгеріске ұшыраған түрі (тілімізде араб тілінен енген кейбір сөздердегі ғ, һ, хдыбыстары сөз басында, дауыстылардың аралығында көмескіленіп, айтылмауынан сөздің жуан тұрқы өзгеріп, жіңішке сапаға көшеді: хакім – әкім, ғылым – ілім, һауа

Сағат сөзі сияқты «тәулік» сөзінің де басқа тілден (парсы «тавлик») енгізгендігі белгілі.

Тәулік сөзі қазақ тіліне енбестен бұрын бұл сөз халық тілінде қалай аталады деген сұрау туындайды. Н. Уәлидің жоғарыда аталған мақаласында осы сөздің қазақ тіліндегі бастапқы лексикалық варианты «қонақ» сөзі екендігі айтылып, бұл пікір мынадай этимологиялық деректер арқылы дәйектеледі: «шор тілінде чатты қонақ чурдулар – (олар) жеті тәулік жүрді», сары ұйғыр тілінде «қонақ кунук – сутки», якут тілінде «хонук – сутки, суточный, моңғол тілінде хоног - сутки» [Жаңабекова]. Тәулік мағынасын білдіретін сөз қазақ тілінде де…