Қазақ тілі нормаларының интернетте бұрмалануы туралы зерттеу

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

Солтүстік Қазақстан облыстық білім басқармасы

Ғабит Мүсірепов атындағы аудан

№ 1 Новоишим орта мектебі

Сегизбаева Лейла

8-сынып оқушысы

Интернеттің виртуалды кеңістігінде

қазақ тілі нормаларының бұрмалануы

Ғылыми бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері және болашақ дамуы бар саяхат маршруттары

Секциясы: Тілтану

Ғылыми жетекшісі: Касленкина Л.Қ.,

жоғары санатты қазақ тілі мен әдебиет пәні мұғалімі

Ғылыми консультанты: Испаева А. Е.,

жоғары санатты қазақ тілі мен әдебиет пәні мұғалімі

Новоишим селосы 2013 жыл

Абстракт

Зерттеудің мақсаты: Интернет кеңістігіндегі қазақ тілі нормаларының бұрмалануының қалпы мен ерекшеліктерін анықтау, қазақ тілді интернетте пайда болған жаңа құбылыстарға баға беру,жастарды интернетті пайдалануда жауапкершілікпен қарауға насихаттау.

Ғылыми болжам: Интернет кеңістігінде қазақ тілінің нормаларын бұрмалауға жол бермейтін жастар қалыптасса,болашақта қазақ тілінің өрісі кеңейеді,ұлттық тіл сақталып қалады.

Зерттеу кезеңдері мен әдістері: жұмыс барысында негізгі мәселені қарастырмас бұрын тақырыпқа байланысты библиографиялық көрсеткіш құрастырылды. Ол үшін аудандық кітапханалардағы бар әдебиеттер толық қарастырылып, барлық мәліметтер жинақталды. Сондай-ақ ғаламтор жүйесінде бірсыпыра жұмыс жасалды:ғылыми әдебиеттерге, Интернет-ресурстарға, Инернет-сленгіге талдау жасалып,ғаламтордағы қазақ тілді сайттардан мысалдар теріліп, картотека жасалды.Жергілікті қазақ мектептерінің оқушыларымен интернет арқылы қазақ тілінде қатынас жасаулары туралы әлеуметтік сауалнама жүргізіліп,нәтижесі шығарылды.

Зерттеу жаңалығы: біз зерттеп және ұсынып отырған жұмысымыз тілдік қатынасты зерттеудегі еңбек болып табылады.Мұнда интернет әсерімен қазақ тілінде болып жатқан өзгерістер нақты деректермен берілген.

Зерттеу нәтижесі мен қорытындысы : қазақ тілді сайттар мен жастардың ғаламтор кеңістігіндегі тілдік танымдары зерттелді, еліміздегі жастардың көпшілігі тілге қатысты жауапкершілікті ескермейтіндіктері,виртуалды кеңістікте тіл мәселесіне немқұрайлы қарайтындықтары анықталды.

Қолдану аясы:зерттелген жұмыс материалдарын мектептердегі оқу процесіне,баспа беттеріне және болашақта жарияланатын ғылыми еңбектің нұсқасы ретінде ұсынамыз.

Мазмұны:

Кіріспе. 3

I бөлім.Қарым-қатынас құралы ретінде ғаламтордың жалпы

сипаттамасы

1.1. Қазнет тілі 5

1.2. Жаңа технологиялардың дамуы мен олардың қазіргі заман адамына тигізетін әсері 7

II бөлім.Ғаламтор әсерінен қазақ тілінде болып жатқан өзгерістер 2.1. Лексика мен семантика 10

2.2. Синтаксис пен пунктуация 15

2.3.Тіл тазалығын сақтау шаралары 16

2.4. Зерттеу ісі 17

Қорытынды 20

Қолданылған әдебиеттер 21

Қосымшалар

Кіріспе

Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының тұрғылықты халқы қазақ халқының және оның шекарасынан тыс өмір сүріп жатқан қазақтардың (Ресей Федерациясы, Өзбекстан, Қытай, Монғолия т.б.) ұлттық тілі. Қазіргі қазақ тілі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі болып табылады.

Мемлекеттік тіл, яғни, қазақ тілі - әлемдегі алты мыңға жуық тілдердің ішіндегі қолдану өрісі жағынан жетпісінші, ал тіл байлығы мен көркемдігі, оралымдығы жағынан алғашқы ондықтар қатарындағы тіл. Сондай-ақ, ол дүние жүзіндегі ауызша және жазбаша тіл мәдениеті қалыптасқан алты жүз тілдің және мемлекеттік мәртебеге ие екі жүз тілдің қатарында тұр.

Қазақ тілі – дәстүрлі, тұрақты, қатаң тілдік нормасы бар, стильдік тармақтары сараланған, жалпы халықтық тілден ұлттық деңгейге көтерілген тіл.

Мемлекеттік тілімізге қатысты мәселелерді жылдар бойы ғалымдар мен әдебиеттанушылар қауымы зерттеп, халыққа үздіксіз қызмет етуде. Дегенмен де қазіргі қазақ тіл білімінде тілдік құбылыстардың бір қатары терең зерттелінгенімен зерттеуді одан әрі қажет ететін құбылыстар немесе зерттелген құбылыстардың зерттей түсетін тұстары да баршылық.. Сол құбылыстардың бірі –ғаламторлық тілдесім мен жазылым. Әрине бұл тақырып мүлдем қарастырылмаған не зерттелінбеген деп айта алмаймыз, бірақ оның толық зерттелінбегенін және әлі де болса қанағаттандыра алмай жатқан жақтары барлығын айқындай кеткіміз келеді.

Мемлекеттік ұлттық тіліміздің баршаға ортақтығы белгілі бір заңдылықтардың, нормалардың болуын талап етеді. Ол нормалардың тіл білімінің барлық салаларында болатыны анық.

Тақырыптың өзектілігі: Өз еліміздегі қазақтар мен шетелдегі қандастарымыз үшін қазақ тілінде қарым-қатынас жасауға Интернеттің көмегі ересен әрі өте қолайлы.Дегенмен Ғылыми ортада Бүкіләлемдік тордың қазақ әдеби тіліне қауіп төндіріп тұрғандығы,тіл нормаларының бұрмалануына,сауатсыздықты насихаттауға әкеп соғатын әсері жайлы пікірлерді жиі естуге болады.

Ғаламтор мен тілдің өзара қатысы сұрыпталған әдеби тілімізге жүйелік жаргондардың лексикалық және грамматикалық ерекшеліктерімен қоса өктем енуі тіл нормаларын бұрмалаумен ғана шектелмейді.Ана тілімен сусындап өскен жастардың тіл мәдениетін бұзып қана коймай,мемлекеттік тіл мәртебесін төмендетеді,бай тілдің жоғалуына әкеп соғады.

Зерттеудің мақсаты: Ғаламтор кеңістігіндегі қазақ тілі нормаларының бұрмалануының қалпы мен ерекшеліктерін анықтау, қазақ тілді интернетте пайда болған жаңа құбылыстарға баға беру,ғаламторды пайдалануда азаматтарды жауапкершілікпен қарауға насихаттау.

Мақсатқа жету үшін жұмыста мына міндеттер шешіледі:

1.Ғаламтор әсерімен қазақ тілінде болып жатқан өзгерістердің қалпын анықтау.

2.Тілдің жаһандануы мен компьютерленуінен еріксіз туындаған түрлі процестердің сөзсіздігін түсіндіру

3.Әлемдік қауымдастыққа терең ене бастаған қазіргі қазақ тілді қоғамға ғаламторды меңгерудің қажеттілігі жайында тұтас концепция ұсыну .

4.Мектеп оқушыларының интернетке қатысы жайында әлеуметтік сауалнама жүргізу.

Әдістер:ғылыми әдебиеттерге, Интернет-ресурстарға, Инернет-сленгіге талдау, әлеуметтік сұрау жасау.

I бөлім. Интернеттің қарым-қатынас құрал ретінде жалпы сипаттамасы

1.1 Қазнет тілі

Интернет әрқилы хабар бастауы ғана емес,танымал қарым-қатынас құралы болып табылады. Көпшілікке аса қажетті болып тұрған электронды пошта осы кезге дейін жүйелік сервис ретінде қалуда. Қолданушы өзіне бір немесе бірнеше пошта жәшіктерін аша отырып,электронды хаттарды,фотоларды,шағын файлдарды жібереді әрі ала алады. Қолданушы өз компьютерінен не Интернетке шығатын орын арқылы пошта жәшігімен жұмыс істей алады.Бүгінде Интернеттің адамзат баласы білетін мүмкіндігі зор хабар бастауы болып табылатыны.Бірақ оның мүмкіндіктері,яғни жақын және алыс қашықтықтағы қолданушылардың өзара үшін жылдамдылығы,жеделдігі,түсініктілігі Интернет таным құралы ғана емес,қарым-қатынас құралы ретінде қолдануға жол ашады.

Форумдарда пікірлестерге тамаша мүмкіндіктер береді,адам өзіне тәжірибелі жолдастардың көмегін алады,өзінің қол жеткізген жетістіктерімен бөліседі,жаңалықтарды іле алады.

«Он-лайн» арқылы қатынас – шынайы уақытта өту-чатта өтеді.. Чат (chat –бос сөз,шатпақ) қысқа хабарламалармен алмасу орны,бұнда бірнеше адам бір уақытта қатысады.Компьютер бетіне экранына әртүрлі бояумен ажыратылған қатысушылардан хабарламалар түседі.Жазылған хабарламалар экран бетінде бір сәтте пайда болып,қызу әңгіме кезінде тез жоғалады да,жаңа жолдармен алмасады.

ҚазНет – шексіз интернет желісінің қазақстандық бөлігі. «ҚазНет» термині мына негізгі ұғымдардан тұрады:

• kz аумағының доменді зонасының Интернет ресурстары;

• Қазақстандық провайдерлер көлемінде орналасқан басқа да аймақтық аумақ ресурстары;

• Қазақстандық тыңдаушыларға бағытталған шетелдік ресурстар;

• Қазақстандық ұйымдардың шетелдік ресурстары.

Қазнет-ті пайдаланушылардың саны 6,5 миллион адамға дейін өсті. Қазнетте қазіргі кезде 60 мың веб-сайттың тек 9 пайызында ғана қазақша нұсқа бар. 2012 жылғы 1 қаңтардағы жағдайдағы есеп бойынша «KZ» домендік аймақта интернет-ресурстар келесі статистиканы көрсетеді. Орыс тілінде - 32 689 сайт (79,6%), ағылшын тілінде - 4 550 сайт (11,0%), қазақ тілінде - 3 822 сайт (9,3%). Көріп отырсақ, «KZ» аймағында қазақ тіліндегі сайттар саны 10 пайыздан да аз. Тіпті, біздегі «KZ» аймағында жасалған қазақ тіліндегі сайттар ағылшын тіліндегі сайттардың тасасында қалып қойған.

Қазақстан аумағында қол жетімді кез келген уеб-ресурс ҚазНет болып саналады. БАҚ-тардың сайттарынан бастап, қарапайым мектеп оқушысының блогына дейін қазақ интернетінің құрамына кіреді. Яғни, қазақ интернетінің ауқымы біз ойлағаннан әлдеқайда ауқымды Қазір қазақ интернеті даму үстінде. Көптеген жаңа сайттар дүниеге келіп, бірнеше жоба жүзеге асты. Мысалы, «Мәліметтер» танымдық сайты, «Ана мен бала» сайты, «КерекИнфо», «Айтабер» еркін блог жүйесі, «Сұрақ-Жауап» жастар сайты күнен-күнге контенттерін кеңейтіп келеді. Осыдан бірнеше жыл бұрын кейбір республикалық газеттердің уеб-сайты жоқ болатын. Бүгінде, тіпті, аудандық газеттердің де сайттары жұмыс істейді. Бұлардың бәрі қазақ интернетінің дамуына ықпал етеді. Бұл әрине, тым аз.

Интернетті ана тіліміз бен төл мәдениетімізді дамытудың озық құралына, халқымызды ұлттық нышандар төңірегінде топтастырудың, Қазақстандағы өмір салтын көрші елдер үшін тартымды етудің платформасына айналдыруға әбден болады. Қазақша Википедианың соңғы екі жылдағы қарқынды дамуы соның бір мысалы. Қоғамдық бастама ретінде тіл жанашырларына үндеу тастау арқылы екі жыл ішінде ғаламдық энциклопедиядағы қазақ тіліндегі мақала саны 7 мыңнан 200 мыңға дейін өсті. Соның арқасында аталған энциклопедияның ай сайынғы қазақша қаралатын бет саны 200 мыңнан 10 миллионға дейін жетіп, тілдер санатында ана тіліміз 127-ші орыннан 29-шы орынға дейін көтерілді. Яғни, қазақтілді ақпарат пен мазмұнға деген сұраныс өте жоғары. Тек, онымен жүйелі түрде жұмыс істейтін кәсіпқой орта қалыптасуы керек.

Жаңа технологиялардың дамуы мен олардың қазіргі заман адамына тигізетін әсері

Озық технологиялар заманында интернеттің жылдам қарқынмен дамуы кімді болса да бей-жай қалдырмады. Қазіргі таңда адамзат баласының тыныс-тіршілігін онсыз елестету де мүмкін емес жағдайға жеттік. Бүкіл әлем жұртшылығының назарына іліккен интернет желісі күнделікті өміріміздің рөлі басым, атқарар қызметі де кеңейе түсті.

Дүниежүзілік ақпарат аренасында, яғни интернетте жарық көрген әрбір ақпараттың маңызы зор. Ол әлемдік деңгейде үлкен талқыға түсіп, әр түрлі көзқарастың тууына, қандай да бір пікірлердің қалыптасуына зор ықпал етеді. Яғни кез келген кішкентай бір фирма, не компаниядан бастап, бүкіл бір елдің оң имиджін қалыптастыруда немесе керісінше, оған кері әсерін тигізуде интернетте жарық көрген материалдың маңызы ерекше. Сондықтан да кез келген мемлекет өзі туралы әлемдік деңгейде оң пікірдің қалыптасуы үшін де интернеттегі ақпаратқа көп көңіл бөлуде.

Бүгінде дүниежүзі бойынша 1,4 млрд.-қа жуық адам, яғни жер шарының әрбір төртінші тұрғыны Интернетке қосылған. Ғаламтордың көмегімен секунд сайын миллиардтаған ақпарат беріледі. Интернет арқылы біз бір-бірімізбен байланыста боламыз, білім аламыз, табыс табамыз. Бұл – бүгінгі тіршіліктің бір көрінісі, заман талабы, әлемдік көштен қалмаудың бір жолы. Өйткені интернет – ақпараттың сансыз көп шоғырланған ордасы, сондай-ақ қазірде ол кез келген елдің ақпараттық, мәдени, саяси және экономикалық өміріндегі қажетті факторға және олардың даму ортасына айналды. Интернеттен керегіңіздің бәрін де табуға болады. Бұған бірден бір себеп – ақпарат құралдарының жедел қарқынмен ғаламдық желіге көшуі, жаңа ақпараттық, сараптамалық, ойын-сауықтық, танымдық әртүрлі салалар бойынша көптеген сайт, порталдардың, жеке парақшалардың ашылуы.

Алысты жақындатқан, қиынды жеңілдеткен интернеттің қоғамға тигізер пайдасын пайымдай отырып, соңғы кезде елімізде де біраз жақсы жобалар қолға алынып жатыр. Газет-журналдар мен радио-телевидениелер, түрлі компания-фирмалар мен қоғамдастық-бірлестіктер, оқу орындары мен билік органдары – өзін сыйлай білетін мекемелердің бәрі дерлік ғаламтордан өз беттерін ашты. Онда түрлі мәліметтер енгізіп, қазақ интернетінің дамуына кішкентай болса да үлестерін қосуда. Сондай-ақ жеке адамдардың, ерікті-энтузиастардың да әлемдік торда қазақ еліне, жеріне, халқына байланысты ақпараттың молаюына қосып жатқан үлесі ерекше. Өйткені жаңа ашылып жатқан қазақтілді сайттардың даму қарқыны да, мән-мазмұны да, қолданушылары да күннен-күнге артуда. Сондай-ақ кез келген салада, әртүрлі тақырыпта көптеген порталдар мен блогтар да іске қосылып жатыр. Біреуі тек мәдениетті жазса, енді бірі спортқа арналған, бірі дәмді тағамдарды жасау тәсілімен бөліссе, енді бірінен ғылымды үйренесіз. Мұндай белгілі бір тақырыпты арқау етіп, соның аясында ғана жұмыс істейтін жобалардың өз таңдаған тақырыбын…