Қазақ тілі пәнінен сабақ жоспары 10 сыныпқа арналған

Сабақ жоспары №1

Пәні: Қазақ тілі

Тобы

2 топ

3 топ

8 топ

10 топ

13 топ

Күні

Сабақтың тақырыбы : Кіріспе. Сөз мәдениеті.Адам өміріндегі сөз мәдениетінің рөлі.

Сабақтың мақсаты :

Білімділік: адам өміріндегі сөз мәденитінің рөлі туралы түсінік бере отырып, студенттердің сабаққа деген қызығушылығын арттыру;

Дамытушылық:тіл байлығын дамыту арқылы тілдік құрлымдарды өз бетінше талдап меңгере білу,іс-әрекет,ізденімпаздық дағдыларын қалыптастыру.

Тәрбиелік:студенттерді шешендікке, тапқырлыққа тәрбиелеу.

Сабақтың түрі : жаңа сабақты игерту.

Сабақтың әдісі : сұрақ-жауап, түсіндіру

Сабақтың көрнекілігі : слайдтар, тірек сызбалар

Пәнаралық байланыс : әдебиет,тарих

Сабақтың барысы :

І. Ұйымдастыру кезеңі :

1) студенттерді түгелдеу.

2) зейіндерін сабаққа аудару.

ІІ.Үй тапсырмасын пысықтау :

Үйге берілген тапсырманы сұраймын . Студенттерге өткен тапсырма бойынша бірнеше сұрақтар қоямын

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

Сөз мәдениеті дегеніміз ауызша сөйлеудің жалпы тіл мәдениетіне қойылатын талаптармен қатар, өзіне тән нормаларды сақтау болып табылады. Бұл нормаларға сөйлеу үстінде сөздерді дұрыс дыбыстау, сөздің сазын келтіріп айту тәртібі жатады.

Мәдениет сөзінің өзі тәртіпке бағыну, заңдылықты сақтау деген ұғымға саяды.

Сөз мәдениеті орфоэпиялық, грамматикалық, стильдік әдеби норманы сақтауға баулып, қазақ тілінің әдеби нормасынан орынды ауытқушылықтықты қабылдайды, сөздік қордағы сөздердің санын көбейтеді, синонимдік алуантүрлілікті туғызады, қанатты, дәл, тапқыр сөздерді, фразеологияны орынды қолдануға, сөйлемді дұрыс құру заңдылығын игеруге, сөз сапасын тануға үйретеді.

Сөз мәдениеті, біріншіден, ауызекі тіл мәдениеті және жазба тіл мәдениетіболып екіге бөлінеді.Ауызекі сөйлесу кезінде жеке адамдар өзінің мінез-құлқын көрсетеді. Сондықтан да сөйлеу, сөйлесе білу өнер, ол – мәдениеттіліктің белгісі.

Тілдік норманың жүйесін толық сақтайтын – жазба тіл. Соның ішінде, жазба әдеби тіл. Жазба әдеби тіл – жазу арқылы белгілі жүйеге түскен жазу дәстүрі мен әртүрлі жазба әдебиетінің негізінде қалыптасқан, тұрақты нормалары стильдік-жанрлық тармақтары бар тілдің түрі.

Екіншіден, сөз мәдениеті сөзді дұрыс қолдану және сөзді бедерлі жұмсау деген екі сатыдан тұрады.

Ситуациялық жағдаяттар

1 — жағдаят. Көлікте орын жоқ, бір қария мінді, ол кезде сен отырғансың. Не істейсің? (Мен орнымнан тұрып, «Ата мына жерге отырыңыз» — деп, орнымды ұсынамын. )

2 — жағдаят. Көшеде бір әже ауыр сөмке көтеріп келе жатыр екен. Сен аулада ойнап жүргенсің. Не істейсің? ( «Әже маған беріңіз, сізге көмектесейін»- деп ауыр сөмкесін алып, үйіне апарып саламын.)

3 — жағдаят. Жақын досың ауырып жатыр. Сен не істейсің?(Досымның үйіне барып оның жақсы көретін кітабын апарып үйіне жағдайын білуге барам.)

Дәптермен жұмыс.

Ой толғаныс.

Ойынның аты: «Тез ойла, сөз ойла».

Шарты: 3 қатарға бүгінгі тақырып төңірегінде 3 сөз беріледі.

1 — топ — сыйластық.

2 топ — кішіпейілділік.

3 топ — инабаттылық

Сөздерін пайдалана отырып, оқушылар қысқа уақыт ішінде сөз ойлап табуы тиіс. Қай топ бірінші көп сөз тапса, сол топ жеңімпаз атанады.

Сыйластық: сыйла, тас, ас, тал, сыйлы….

Кішіпейілділдік: кіші, ішік, пейіл, іл, іш…

Инабаттылық: ана, ат, Инабат, ит, балық…

Шығармашылық тапсырма

Сөз арқылы біз……………. эссе жазу

ІҮ. Білімді бекіту: БББ кестесі

Білемін

Білдім

Білгім келеді

Ү.Бағалау: Үй тапсырмасын орындап келгеніне және жаңа сабаққа ынталы қатысып отырғандарын бағалаймын.

ҮІ. Үйге тапсырма: Көрнекті ақын-жазушылардың тіл жайлы шығармаларын жаттап келу.

ПБК төрайымы: Ұ.З.Дандыбаева

Оқытушы: Ә.Ж.Онғарбаева

Сөз мәдениеті. Адам өміріндегі сөз мәдениетінің рөлі.

Сөз мәдениеті орыс. культура речи — әдеби тілдің ауызша түрлеріне тән нормаларын игеру, тілдік амал-тәсілдерді айтылатын ойдың мақсатына сай орнымен қолдана білу, сөйлеуде мәдениеттілік, әдептілік таныту. Сөз мәдениеті қазіргі әдеби тілдің жұртшылык таныған, үлгі тутқан нормаларын жеке адамдардың сақтауын талап етеді. Сөйлеуде диалектизмдерді, қарапайым, дөрекі сөздерді,варваризмдерді қолдану, орынсыз көп сөйлеу, бір пікірді қайталау беру, өзіне өзі сілтеме жасау, асқақтап сөйлеу, дене қимылдарын араластыра беру Сөз мәдениетіне жатпайды. Кірме сөздерді орынсыз жұмсай беру, сіреспе құрылымдарды қолдану Сөз мәдениетіне нұқсан келтіреді. Сөз мәдениеті сөйлеу әдебі деген ұғыммен ұштасып жатыр. Сөз мәдениеті теориясының дамуында лексикография, әсіресе нормативті түсіндірме сөздіктер, орфоэпиялық, орфографиялық, синонимдік т. б. арнаулы сөздіктер манызды орын алады. Қазақ тіліндегі Сөз мәдениетінің дамуына ауыз әдебиетінің өкілдері және Абай, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, т.б. шығармаларының ықпалы зор болды. Қазақ тіл білімінде Сөз мәдениетінің мәселелерін А. Байтұрсынұлы, М. Балақаев, Р. Сыздықова т. б. ғалымдар зерттеді. Кенестікорыс тіл білімінде Сөз мәдениетінің теориялық мәселелерін Л.

Әдеби тіл — дұрыс сөйлеудің үлгісі. Енді есімізге түсірсек мына суреттерге назар аударайық.

Адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас құралдарының ішіндегі өмірде кең қолданылатыны және аса маңыздысы – тіл. Сондықтан адамдар арасындағы қатынас мәдениеті туралы айта отырып, сөз мәдениетіне соқпай кету мүмкін емес.

Сөз мәдениеті, біріншіден, ауызекі тіл мәдениеті және жазба тіл мәдениеті болып екіге бөлінеді.

Ауызекі сөйлеу тілінің де жазба тілінің де бастау негізі – белгілі бір ұлттың дәстүрімен сабақтасқан жалпы халықтың тілі. Ауызекі сөйлесу кезінде жеке адамдар өзінің мінез – құлқын көрсетеді. Сондықтан да сөйлеу, сөйлесе білу өнер, мәдениеттіліктің белгісі. Тілдік норманың жүйесін толық сақтайтын жазба тіл. Соның ішінде жазба әдеби тіл. Жазба әдеби тіл – жазу арқылы бнлгілі жүйеге түскен жазу дәстүрі мен әр түрлі жазба әдебиетінің негізінде қалыптасқан, тұрақты нормалары, стильдік – жанрлық тармақтары бар тілдің түрі.

Екіншіден, сөз мәдениеті сөзді дұрыс қолдану (сөз дұрыстығы) және сөзді бедерлі жұмсау (сөз шеберлігі) деген екі сатыдан тұрады.

Сөз дұрыстығы қәзіргі әдеби тілдің жұртшылық таныған, үлгі түтқан нормасын ұстану дегенді білдірсе, сөз шеберлігі тек нормаға тән дұрыстықты ғана білдірмейді, сонымен қатар алуан түрлі тілдік амал-тәсілдерінің ішінен мағына, стильдік жағынан аса дәл, ұтымды түрін талғау дегенге негізделеді. Бұл жерде сөзге дұрыс не бұрыс деген баға берілмейді. Сөз “дәлірек”, “айқынырақ” деп бағаланады.

Тіл анық болмас, ой анық емес деген сөз. Тіл – ойдың айнасы. Тілдегі сауатсыздық – адамның жалпы сауатсыздығының, мәдениеті төмендігінің көрінісі, рухани байлығының әлсіздігі.

Сабақ жоспары №2

Пәні: Қазақ тілі

Тобы

2 топ

3 топ

8 топ

10 топ

13 топ

Күні

Сабақтың тақырыбы: Тіл- тарихи құндылық. Тіл – ұлттық қауіпсіздік кепілі.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: студенттерді тіл құдіретін сезіне білуге,дұрыс сөйлеп,сөз мағынасын түсіне білуге қалыптастыру.

Дамытушылық: студенттердің сөйлеу мәдениетін дамыту, өз ойларын еркін жеткізе білуге, пікір таластыра білуге дағдыландыру.

Тәрбиелік: тілдің адам өміріндегі, ұлт тағдырындағы орны мен маңызы жөніндегі азаматтық пікірін қалыптастыруына ықпал ету.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. сәлемдесу

2. түгелдеу

3. зейінін сабаққа аударту.

ІІ. Жаңа сабақ.

1. Қазақстан Республикасының «Тіл туралы заңы».

2. «Туған тілім тірлігімнің айғағы …» мәнерлеп жатқа өлең оқу

3. Тілге байланысты мақал – мәтел айту

4. «Ана тілің арың бұл …» тақырыбында мәтін құрастыру

Біздің тіліміз – ананың ақ сүтімен бойға сіңген асыл қазынамыз, сондықтан да өз тілімізде сөйлеу басты парызымыз.

«Тіл ақылдың өлшемі» деп халқымыз бекер айтпаған. Олай болса, тіл мәдениетіне жастарды тәрбиелеу көркем - әдеби шығармаларын көптеп оқумен байланысты. Себебі көркем - әдеби туындыларды аз оқитын оқушылардың сөздік қоры аз, осыған орай, олардың дүние танымы да, сөйлеу мәдениеттілігі мен өз ойын логикалық баяндауы да төмен екендігі байқалады. Өйткені ақылдың көзі ойда. Логикалық жүйемен дұрыс ойлай білу тіл мәдениетін қалыптастырады. Дұрыс ойланып сөйлеген адамдар өз ойын толық жеткізе алады және өзін басқаларға тыңдатады да, өзі басқаның ойын тыңдай біледі.

Елбасымыз Н. Ә Назарбаев «Қазақстанның болашағы - қазақ тілінде» деген сөзі түсінген адамға көп мағына жатыр. Тілдің көмегімен өнер – білімді, ғылымды игереміз, өткен – кеткенімізді саралап, сабақ аламыз. Біз өз тілімізді құрметтей отырып, дініміз бен салт дәстүрімізге, тарихымызға көптеп үңілетін болсақ және оны өзіміз танып қана қоймай, сол асыл қазынамызды әлемге танытсақ келешек ұрпақ үшін көп жұмыс атқарған болып саналамыз. Өйткені өз тілін, дінін, тарихын жақсы білмеген адам басқа тілдің қадірін білу мүмкін емес.

Қазақ халқы өзінің шешендігімен шеберлік және даналығымен ерекшеленеді. өйткені мақал – мәтелдердің мағынасына зер салып көрсек, бір шындықтың нышаны білінеді.

Ертеде билер мен шешендер ел – елдің дауын майда тілмен шеше білген. Оның айғағы «Сөз сүйектен өтеді, таяқ еттен өтеді» деген мақалдың астарын бақылайықшы. Яғни, баланы ұрып, ұрсып айтпай –ақ, ойланып, дұрыс сөйлеп оның зердесіне жетуге болады. Жақсы сөзбен оның көкірегі мен көзін ашуға болады.

«Өнер алды қызыл тіл»

- Кел, жас дос, әдемі де әдепті, сұлу да ойлы сөйлеуге үйренейік.

- Әдемі, әдеби сөйлеудің көзді бұлағы - кітап. Олай болсакітапты жай оқып қоймай, ондағы сөздер, сөйлемдерге назар аудар, есіңде ұста, сөзіңде пайдалан. Әдемі сөйлеудің көзді бұлағы халық тілінде.

а) Шешендік ақыл – нақылға негізделген даналық сөздерге назар

аудар. Ол үшін жыраулар толғаулары, терме жырлар, ауыз әдебиеті

үлгілерін көп оқы.

ә) Мақал – мәтелдерді сөздік қорыңа қосып, оларды ұтымды пайдалануға тырыс. «Ең әдемі сөз – аз сөз» дейді халық. «Көп сөз – көмір, аз сөз алтын» дегені тағы бар. Мәдениетті, әдемі сөйлеу үшін көп сөйлеу міндетті емес. Қай жерде болсын айтарыңды қысқа, әрі нақты, нық айтуға тырыс. Сөйлемдерің шұбалаңқы, шашыраңқы болмасын. Әуелі өз ойыңды айту үшін ішіңнен не айтатыныңды жинақтап ал. Сонда ғана сен әдемі де әдеби сөйлейсің.

б) « Шешендік қоржынын » жаса. Бұл қоржыныңа осындай сөздерді жинап, оны жазба жұмыстарында пайдалануға тырыс.

ІҮ. Сабақты пысықтау:

Студенттерге қойылатын сұрақтар:

1. Елбасымыз Н. Назарбаев дүниежүзі қазақтардың құрылтайында не деген екен ?

2. Енді қазақ тілі жайында кім айтар екен ?

3. Қай жылы «Тілдер заңы» қабылданды ?

4. Тіл білімінің атасы кім ?

5. Халық тілін ана тілі деп атаудың мәнін түсіндіріңіз.

6. «Тілден қымбат қазына жоқ » дейміз осыған байланысты қандай мысал келтірер едіңіздер ?

7. Тілге байланысты қандай өлеңдерді жатқа айта аласыңдар ?

8. Тілге байланысты көрініс көрсетіңіздер.

9. Ата Заңымыз жайлы кім айтады ?

10. Қазақ елінің бас қалалары жайлы кім не айтады ?

11. Тілге байланысты қандай мақал – мәтелдер білеміз ?

Ү.Бағалау: Үй тапсырмасын орындап келгеніне және жаңа сабаққа ынталы қатысып отырғандарын бағалаймын.

Үйге тапсырма: «Тіл - ұлттық белгі, халықтық мұра, дүние таным құралы» деген тақырыпта ой толғау жазу.

ПБК төрайымы: Ұ.З.Дандыбаева

Оқытушы: Ұ.З.Дандыбаева

Тіл- тарихи құндылық. Тіл – ұлттық қауіпсіздік кепілі.