Қазақ тіліндегі терминжасам тәсілдері туралы мақала

ҚАЗАҚ ТЕРМИНОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ТЕРМИН ТҮЗУ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ

ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ТЕРМИНЖАСАМ ТӘСІЛДЕРІ

Қазақ тіліндегі терминдерді жасап, қазақ терминологиясын

дамытудағы А. Байтұрсынұлының, Қ. Жұбановтың ролі өз алдына ерекше. Ал, қазіргі күні нақты терминология саласында жазылып жүрген еңбектерге белгілі терминолог-ғалым Ө. Айтбайұлының еңбектерінің және жекелеген ғалымдардың зерттеулері жатады. Олар қазақ терминологиясының жасалу жолдары мен даму, қалыптасу тарихы жөнінде маңызды мәліметтер беретін бірден-бір жұмыстар. Соңғы кезеңде жарық көрген еңбектері мен докторлық диссертациясымен Ш. Құрманбайұлы терминологиясы теориясына зор үлес қосты.

Негізгі тіл білімі салаларындағы терминдердің көпшілігі жалпы

тілдік қорымыздағы сөздердің терминологиялық ете отырып терминдеуі арқылы жасалған терминдер екендігін аңғаруға болады.

Қазақ тіліндегі лингвистикалық терминдердін де білдіретін мағыналық белгілері жалпы тілдік қолданыстағы сөздердің беретін мағыналарымен ұқсас, сәйкес келетіндігі күмән туғызбайды. Барлық сөздің бірдей терминологиялық өрісте қолданып тауып, термин ретінде қалыптасуы мүмкін емес. Сол себепті мағыналық белгілері ұқсас болғанымен, кейбір сөздер термин ретінде қалыптаспайды. Терминдердің сәтті, сәтсіз жасалуы осы жағдайлармен байланысты.

Қазіргі термин сөздердің қазақша атаулары немесе баламасы оқырман ойына, түсініктілігіне, қабылдауына қиындық туғызбауы тиіс. Мысалы: В.Даль ағылшыннын калош сөзіне макраступ деп балама берген. Бұл, әрине, халықтың түсінігіне, қабылдауына жат, қолайсыз болғандықтан, халық қабылдауына ие болмай, бастапқы калош күйін сақтап қалған. Осындай кедергілерге және жоғарыдағыдай ала- құлалықтарға ұрынбас үшін , қазіргі жаңа сөздердің жасалу жолдарын басы бүтін ашып алу қажет.

Қазіргі жаңа сөздер негізінен мынадай жолдармен жасалады:

1) Жұрнақтар жалғау арқылы. Бұл ретте кейбір жұрнақтардың активтенгені көзге түседі. Олар:

-кер,-гер /майдангер, ғарышкер, мақсаткер, хабаргер, саясаткер, баспагер/

- нама / дәуірнама, дерекнама, тарихнама, сапарнама т.б. /

- хана / жетімхана, дыбысхана т.б./

- ым, ім, м /қойылым, басылым, сұраным т.б.

- ма, ме /нұсқама, жариянама, кескіндеме, кепілдеме т.б.

Жаңа техникалық құрал-жабдықтар атауларын беруде –қыш, ғыш жұрнағы да жиірек қолданылып жүр; үккіш, қаржыртқыш, шаңсорғыш т.б.

2) Түбірлерді біріктіру арқылы: жағажай, ақжайма, тұлпарақ, зейнетақы сөзтізбек, доптыаяқ т.б. Бұл жаңа сөз жасаудағы қазіргі кездегі ең өнімді тәсіл.

3) Сөз қосарлау арқылы: ақылшы-ұстаз, аспазшы- слесарь, айырып-қосқыш, күйме- бесік, телефон-аппарат т.б.

Бұл өзгелерге қарағанда өрісі тарлау амал, қосарлы айқындауыш

жасаудың тәсілі болып табылады.

4) Сөз тіркесі арқылы : алтын кітап, қанаттас серік, қайта құру, қосалқы бөлшек, жеке меншіктендіру т.б.

5) Бұрынғы сөзге жаңа мағына жүктеу арқылы. Бұл амал көбінесе сөзге нақты, терминдік мән беруде пайдаланылады. Мысалы, сапар т.б.

6) Терминдердің басты қасиеті атау мәнінде тұруы;

7) Негізсіз, дәлелдемесіз сөздер, сөз тіркестері басқа терминдермен семантикалық байланысып, қарым қатынассыз түсе алмаса, терминденбейді

8) Шетел тілінен енген терминдердің, соның ішінде интернационалдық терминдер деп аталатындарының да, қазаққа түсініксіздері бар, сондықтан ұлттық санаға қонымды болу үшін олардың түсінікті қалптасқандарын қалдырып, санаға қонбайтындарын қазақшалау қажет.

9) Тілдегі синонимдер жүйесі тіліміздегі жаңа атау жасаудың бірден-бір тиімді жолы болып табылады.

10) Кірме сөздердің тілді ұлттық сипатынан айыратыны сияқты, кірме терминдер және калька түрінде алынған бөтен тілдік ұғымдар қазақ тілін ұлттық сипатынан ғана айырып қоймайды, тілді жалпы қарапайым қазаққа түсініксіз етеді.

11) Кез-келген терминді қазақ тілінің дыбыстық, грамматикалық, орфоэпиялық және т.б. заңдарына бағындырып алу ғана қазақ тілінің ұлттық сипатын сақтап қалмақ. Қазіргі күні халыққа түсініксіз терминдер үлесі 60-70% -дан алып бара жатқанына жүгінсек , өз тілімізді өзіміз түсінуден қаламыз.

12) Нарықтық экономика әкелген терминдерді мүмкіндігінше қазақшалау , бұрын қолданылып келгендерін сын көзімен қарап , саралау бүгінгі биік парыздарымыздың бірі, тіліміздің қамы.

13) Лингвистикалық тұрғыдан терминжасамдағы ерекшеліктерді жүйеге түсіру кезінде қазақ тілінің төл және бұрыннан қалыптасқан байырғы лексикалық байлығын пайдалану принципін орнықтыру ең тиімді жол.

14) Әр саладағы терминдердің арасындағы семантикалық байланысты мен қатынастары терминологиялық жүйемен тығыз байланысты жүргізілсе, әрбір термин тек сала адамына ғана емес, сонымен бірге басқаларға да түсінікті болады. Сондықтан терминдену процесінде осы қағиданы сақтаған дұрыс.

15) Төл терминдер термин болып тұру үшін сол саладағы терминдермен семантикалық байланысқа түсуі және атау мәндес болуы тиіс.

16) Бүгінгі күні грек, латын орыс тілдерінен термин алу шарт емес, ендігі жерде олар төл терминдер қалыптастыруға тосқауыл болады, болып та жүр.

17) Күні бүгінге дейін қалыптасып, түсінікті күйге көшкен грек, латын, орыс терминдерін қозғамай, жаңа терминдерді игеруге қазақтың төл сөздерін іріктеу қажет.

18) Терминжасам тәсілдерінің жалпы тіліміздегі сөз тудыру тәсілдерімен ортақ екендігіне байланысты сөздерді терминдендіруге лексика-семантикалық, морфологиялық - синтетикалық, синтаксистік – аналитикалық тәсілдердің бәрін де пайдалануға болады.

19) Тіркеу тәсілі арқылы туып жатқан атауыш терминдер тілімізде өте мол, олардың терминденуінде де елеулі ерекшеліктер бар.

20) Лексиканың бұл қабаты қоғам өміріндегі өзгерістерге тікелей тәуелді. Бір есептен бұларды өмірдегі болып өткен, болып жатқан, болатын тіл арқылы бейнеленген жаңалықтардың, жаңа ұғым, жаңа түсінік, жаңа пайымдаулардың өлшемі, айнасы десе де болғандай. Қоғам дамуындағы революциялық жасаңғыраудың бәрі сол қоғам мүшелерінің өзара қарым-қатынас құралы-тілге әсер етпей қоймайды. Бұл марксизм – ленинизм классиктері еңбектерінде дәлелденгені ақиқат. Осы тұрғыдан алып қарағанда, қазақ халқының мәдени өмірінде де тіл дамытуға, оның ішінде терминологиялық лексиканың қалыптасуына әкеп соқтырған айтулы оқиғалар болды. Соларға байланысты пайда болған терминдік ұғымдар мен жаңа қолданыстарды саралап келгенде , бұл саланы кезеңдік жағынан, ең алдымен екіге бөліп қарау керек сияқты. Оның бірі - 19 ғасырдың екінші жартысы мен Октябрь революциясының аралығын алып жатқан алғашқы кезең де , екіншісі тіліміздің әдебилену мен терминдену сапасын мейлінше үдету түскен бүгінгі дәуір.

Терминдік сөз қолданыс жағынан бұл екі кезеңінің арасына теңдік белгісін қойып қарауға болмайды. Әйтсе де, бұлардың әрқайсысының термин қалыптастыруға қосқан өзіндік үлесі бар. Соған лайықты бағаланады. Қазақ халқының мәдени өмірінде 19-ғасырдың екінші жартысы прогрестік мәні ерекше оқиғалармен айқындалады. Бұл кезде қазақ тілінің тұңғыш баспасы пайда болды. Баспа сөздің пайда болуы тілдің қоғамдық қызметін күшейте түсті. Ал тілдің қоғамдық қызметінің артуы оның терминологиялық лексикасының жасалуына тікелей қатысты. Міне, осы процесті біз, әсіресе, «Дала уалиятының газеті», «Түркістан уалиятының газеті» және «Айқап» журналының беттерінде жарияланған түрлі материалдардың сөз саптаулары арқылы толық аңғарамыз. Оларда жарияланған материалдардың көбі аударма материалдар болған. Соған қарағанда, алғашқы термин қолданыс, яғни сөздерді арнайы терминдік мәнде пайдалану үлгісі , біріншіден тұңғыш баспасөздің тууымен байланысты болса, екіншіден аудармаға қатысты деп білеміз. Өйткені, қазақша терминдердің бәрі де орыс тіліндегі тұпнұсқа сөздерге балама іздеуден, соны қазақшаға дәл , нақты беру әрекетінен туған. Ендеше термин жасауда баспасөз бен аударманың атқаратын рөлі айрықша. Мұның осыла

21) «Қазақ терминологиясы» дейтін ұғымның мағынасы мейлінше кең. Ол барлық ғылым салалары мен техника тарамдарын, мерзімде баспасөз бен радио, телевидение тілін, оқу ағарту ісін, түрлі саяси, көркем, арнайы әдебиеттер тілін қамтитын түсініктер, атаулар жиынтығы. Міне, осының бәрінің даму қарқыны үдей түскен бүгінгі заманда тілдегі жаңалықтар заңдылығын теориялық тұрғыдан талдап, ғылыми бағасын бермек түгілі, солардың санын, шегін шеңберін анықтап алудың өзі оңайға түспейді. Сондықтан біз бұл зерттеуімізде, қоғамдық - саяси және гуманитарлық ғылымдар терминологиясын ғана негізгі тірек еттік. Мұның бірінші себебі, әлгіндей болса, екінші себебі бұл салалар қазақ тіліндегі терминдік жүйесінің жасалу, қалыптасу жағынан ғылыми ой толғауға өте мол да қызықты материал бере алатыны сөзсіз. Бұған қоса қазақ тілінде қалыптасқан терминдер жүйесінен бірінші кезекте тұратыны осылар.

Осы сала бойынша сонау 20-жылдардан бастап күні бүгінге дейін

отыздан астам екі тілді терминологиялық сөздік жарық көрген екен. Оларды электронды есептеу машинасының сарабына салып, реестр сөздерді есептеткенімізде, (көптеген қайталаулар осының ішінде) қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар терминдерінің саны алпыс жеті мыңнан (67000) асып кетті. Сонда өзін әлденеше салаға бөліп, жеке-жеке зерттеу қажеттігі көрінеді. Біз бұл жолы ойымызға тірек боларлық мысалдарды ғана кесіп алып отырғанымыз болмаса , тереңдеп талдап үлгергеніміз жоқ. Және бұл бір ғана зерттеумен шектелмейтін, әлі талай ізденістерге мол материал беретін халықтық қазына.

Мұның үстіне 1982 жылдан бері қарай жинақталып келе жатқан

терминология мен аударма теориясы бөлімінің саны қазір 400 мыңдай болатын картотекалық қоры материалдарын да пайдаландық. Бұл да талай ғылыми сарамандықты күтіп, талдануға дайын, тұрған байлығымыз.

Терминге оның басты белгісі тұрғысынан, яғни жаңа түсінікті білдіретін, дербес мағыналы атаулық сөз ретінде қарасақ, оның пайда болуын тек ғылым дамуымен байланыстыра қарау жаңсақ болар еді. Кез келген тілдің әр сәтінде жаңа, құраңды түсініктер туып, олар затына лайық атын алып келгені анық. Яғни тілде жаңа сөз туып, жасалып отыруы ғылымнан да, жазудан да бұрын, тілмен бірге пайда болған құбылыс. Жазу бұл құбылысты әлдеқайда айқынырақ, ауқымдырақ етеді де, ғылым аясы кеңіп, белсенділігі артқанда, ол саналы түрде жасалатын кәсіби әрекетке айналады. Табиғи жағдайда термин жоқтан бар болып, басқа жақтан келмей, тілдің өз "күпісінен" шығады. Қазақ тілінде де әуелде басқа, басқарақ тұлғалармен берілген, бірнеше сөзбен сипаттай айтылған түсініктердің ұстаз, болмыс, жазмыш, халықаралық, кеңесқой, өнеркәсіп, арам шөп сияқты қысқа әрі нұсқа атауларының тууы алғаш рет "Айқап", "Дала уәлаяты", "Қазақ" сияқты мерзімдік, әдеби басылымдарда, оқу құралдарында, тіларалық сөздіктерде көрініс берді. Бұл тұста ешкім де арнайы түрде сала атауларын тізіп түгелдемегенімен, түрлі мақала, еңбек жазылуы барысында тілдің сөзжасамдық тәсілдері негізінде сөз тудыру, сөздерді түрлендіре қолдану істері қағазға

А.Байтұрсынұлы бастаған қазақ зиялыларының түрлі оқулықтар жазуы барысында пен сөздерін жасауына, сондайлық ізденістеріне негіз болды. Олар бұл істі шетел сөздерін аудармай, көшіре алу арқылы жүргізетін жасанды тәсілмен емес, тілдің өз бойынан сөз тудыру құбылысы негізінде жүргізіп, ол құбылысты кәсіби деңгейге қойды. О бастан күрделі әрі халықаралық сипатты саналатын терминді мүмкіндігінше қазақшалауға ұмтылуы мен оны толықтай жүзеге асыра алуы олардың жоғары біліктілігі мен алдына қойған мақсат-мүдделері және ол тұстага әлеуметтік жағдай мүмкіндігі негізінде жүзеге асты.

Біріншіден, олар ғылым-білімнің жұртқа арнайы оқу жүйесі ғана емес, тіл, жазу, баспасөз, әдебиет арқылы да таралатындығын ескерді.

Екіншіден, ол тұста қазақтың бәрі қазақша сөйлеп, қазақ тілі елдегі ең кең тараған, танымал, қолдану жиілігі жоғары тіл болып, тұрақты және өте ықпалды қазақ тілдік орта болды.

Үшіншіден, тілдік, ділдік талғамдары бұзылмаған, ел арасынан шыққан шынайы ұлттық зиялылар болуы себепті ол тұстағы оқығандар ғылымға тек Еуропадан келген дүние ретінде қарап, қалай да соларға ұқсап-бағуға тырыспай, ғылымды айналадағы өмір құбылыстарымен байланыстыра танып, оны қазаққа, қазақ түсінігіне жақындатуды ойлады.