Қазақ және орыс тілдерін салыстыра оқыту баяндама

БАЯНДАМА "Қазақ тілі мен орыс тіліндегі айырмашылықтыр және оны салыстыра оқыту"

Еліміздің тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасу барысында білім беруді реформалау жүзеге асырылып жатқаны белгілі. Осыған орай әр түрлі педагогикалық технологиялары жасалып, мұғалімдердің тәжірибесінде енгізілуде. Осыған орай, өз тәжірибемде жиі қолданып жүрген технологияларының бірі – cалыстыра оқыту технологиясы. Бұл технология бойынша оқушылардың білімді саналы түрде меңгеруіне ерекше мән берілген. Оқушыларға тек білім берумен шектелмей, танымдық әрекетін арттырады және ойлау қабілетін, елестету мен есте сақтауын, белсенділігін, білім сапасының дамуын қамтамасыз етеді.

Салыстыра оқыту-екі тілге тән грамматикалық ерекшеліктерді игерту үшін, өзара салыстыра отырып қазақ тілін саналы меңгерту үшін аса тиімді әдістің бірі.

Қазақ тілін оқыту процесінде ана тілі басты рөл атқарады. Егер оқушы өз ана тілінде грамматикалық құбылыстарды, олардың ерекшеліктері мен айырмашылықтарын, дыбысталу жүйесін білмесе немесе түсінбесе, ол қазақ тілін оқығанды да түсінбейді. Оқушылар қазақ тілін оқи отырып, өз ана тілінің негізінде өзге тілді саралап үйренеді. Тілді үйрену кезінде ана тіліндегідей ойды жеткізу тәсілдерін тереңірек ұғынады. Қазақ тілін оқыту процесінде тілді дұрыс үйрету, ауызша сөйлеу, сауатты жазу, мәнерлеп оқу өте маңызды. Ең алдымен оқушы өз ана тілін жетік білуі керек. Егер өз ана тілін жетік білмесе, оған қазақ тілін үйрену, яғни меңгеру өте қиынға соғады. Себебі, екі тілді салыстыра отырып қана оқушы тіл құбылыстары мен айырмашылықтарын саналы түрде меңгертуге болады. Салыстыра отырып, олар қазақ тілін тез меңгереді. Өз ана тілінің құдіреті мен болмысынан, тіл мәдениеті мен тіл өнерінен аттап кетіп, өзге ұлт тілдерін үйрену ешқандай нәтиже бермейді. Тіл үйренушілердің ана тілін таяныш ете отырып, грамматикалық тақырыптарды меңгерту керек. Өз ана тіліндегі грамматикалық материалды жақсы игерген адам, өзге тілдің грамматикалық материалын салыстыра отырып тез әрі оңай игереді. Грамматикалық тақырып

Грамматиканы оқытуда мұғалім оқушының ана тілінің де, қазақ тілінің де грамматикалық құбылысының ерекшелігімен ортақ жалпы мәселелерін жақсы біліп, оқыту кезінде оны пайдалану өте тиімді де пайдалы болып табылады. Ол грамматиканы түсіндірудің сапасын арттырады. Қазақ тілінің грамматикалық категориялары сөйлемдегі ойдың байланысын білдіреді және сөздердің бір-бірімен байланысын қамтамасыз етеді.Тілдің грамматикалық категорияларының қызметінсіз қазақ тілінде сөйлеуге, сөйлегенді түсіну, үйрету мүмкін емес.Екі тілді салыстыра келе оқушыларға көрсете білу-бұл сауатты да, білімді оқушыларды көбейте білу, бөтен тілді ұғындыра білу, оқи алу, түсіну және де сол тілде сөйлей білуге үйрету.

Екі тілдің морфологиясында, негізінен алғанда, ұқсастықтар болуымен қатар, айырмашылықтар да жоқ емес. Қазақ тілінде тоғыз сөз табы бар, ал орыс тілінде-жетеу. Екі тілде де сөз таптары негізгі (самостоятельные части речи-сущ.,прил.,числит.,местоим.,глагол,наречие) және көмекші сөздер (служебные части речи-предлог, союзы, частицы, междометия) болып бөлінеді. Мысалы, зат есім категориясын өткенде орыс тілінде де, қазақ тілінде де кім? (кто?), не? (что?) деген сұрақтарға жауап беретін сөздер зат есім болады.Айырмашылығы, қазақ тілінде кім? (кто?) сұрағы тек адамға және оның мамандығына байланысты қойылады. Ал не? (что?) сұрағы қалған барлықтарына жанды және жансыз заттарға қойылады.

Мысалы: Айман (кім?), мұғалім (учитель) (кім?), торғай (воробей) (не?), ағаш (дерево) (не?). қазақ тілінде бұл сұрақтармен қатар кімдер? Нелер? деген сұрақтары бар, олар заттың көпше түріне қойылады. Мысалы, кім? оқушы (ученик), кімдер? Оқушылар (ученики). Мұндай көпше түрдің сұрақтары орыс тілінде жоқ. Мысалы: ученик (кто?), ученики (кто?).

Екі тілде де зат есім (существительное) жалқы есім (собственное) және жалпы есім (нарицательное) болады. Зат есімнің жасалу жолдары, жекеше, көпше түрлері, жіктелуі-барлығы орыс тілімен салыстырмалы түрде беріледі. Орыс тілінде тек категориясы деген бар, ал қазақ тілінде мұндай категориясы жоқ. Адамның және жануардың тектік айырмашылығы қазақ тілінде жеке сөздің семантикасында жатады. Мысалы: қыз, ұл, тауық, әтеш, немесе сөз тіркесімен беріледі, мысалы ауру әйел (больная женщина), ауру еркек (больной мужчина). Бірақ мұндай айырмашылық грамматикалық категорияға жатпайды. Екі тілде де жекеше түр (ед.число) және көпше түр (мн.число) бар. Орыс тілінде –и, -ы, -а жалғаулары арқылы, ал қазақ тілінде көпше түр көптік жалғаулары -лар, -лер; -тар, -тер; -дар, -дер арқылы жасалады. Мысалы, книга-книги, кітап-кітаптар. Қазақ тілінде орыс тілімен салыстырғанда зат есім және де есімдік, сын есім, сан есім, етістік жіктік жалғауларын жалғайды.

Қазақ тілінде тәуелдік категориясы бар, мұндай құбылыс орыс тілінде жоқ. Орыс тілінде жоқ болғандықтан, бұл тақырыпты оқушыларға меңгертуде қиындық туады. Тәуелдік тұлға ( притяжательная форма) заттың меншіктігін білдіреді, ол қазақ тілінде тәуелдік жалғаулары (притяжательные окончания) арқылы беріледі.Мысалы, менің қаламым, сенің қаламың, сіздің қаламыңыз, оның қаламы, біздің қаламымыз, сендердің қаламдарың, сіздердің қаламдарыңыз, олардың қаламдары. Ал орыс тілінде заттың тәуелдігі тәуелдік есімдіктері арқылы беріледі. Мысалы, моя ручка, твоя ручка, его ручка. Егер біз орыс тілінде тәуелдік есімдіктерін қолданбасақ, онда заттың кімге меншікті екенін біле алмаймыз. Ал қазақ тілінде Ілік септіктегі жіктеу есімдіктерін қолданбасақ та заттың кімге меншікті екенін тәуелдік жалғаулары арқылы білеміз.

Септеу категориясы, бұл өте маңызды тақырып. Басқа тақырыптарды өткенде, сөйлем құрастырғанда, сөйлемдердегі сөздерді байланыстырғанда кездеседі, сондықтан оқушылар бұл тақырыпты жақсы меңгерулері қажет.

Қазақ тілінде жеті септік, ал орыс тілінде алты септік бар, көбісінің аттары сәйкес келмейді. Мысалы, Атау септік-Именительный падеж, Ілік септік-Родительный падеж, қазақ тілінде синтаксистік қызметі-анықтауыш деп ескере кету керек; Барыс септік-Направительно-Дательный падеж без предлога и с предлогами в, с, за, на; Табыс септік-Винительный падеж без предлога; Жатыс септік-Местный падеж; Шығыс септік-Исходный падеж соответствует Дательному падежу с предлогами из, от, с, у; Көмектес септік-Творительный падеж с предлогами и без предлога, а также Предложному падежу с предлогами на, в.

Қазақ тілінде заттың иесі бар жоғына байланысты септеудің екі түрі бар: жай септеу (простое склонение), тәуелді септеу (притяжательное склонение).

Мұндай септеудің түрі орыс тілінде жоқ. Склонение в русском языке связано с категориями рода и числа и подразделяется на три склонения)

Сын есім (имя прилагательное). Бұл тақырыпты өткенде, алдымен, оқушылардың орыс тілінде білетіндерін еске түсірумен басталады. Сын есім жөніндегі білімдерін мысалдармен бекіткен абзал. Бұл үшін оқушыларға өздік тапсырма беріледі: орыс тілінде сын есімдерді қатыстырып сөйлем құрастыру, сын есімге сұрақ қою, сөйлемдегі маңызын анықтау. Сонан соң сөйлемді қазақ тіліне аударып, бұл сөздер орыс тілінде де, қазақ тілінде де заттың сапасын білдіретіні туралы түсіндіру. Одан әрі мұғалім қазақ тіліндегі сын есімді меңгертеді. Түсіндіру орыс тілімен салыстырмалы түрде жургізіледі. Екі тілде де сын есімнің анықтамасы бірдей, айырмашылығы қазақ тілінде тек категориясы жоқ, сондықтан орыс тіліндегі какой? Какая? Какое? Чей? Чья? Чье? (притяжательные прил.) сұрақтары қазақ тілінде қандай? деген сұраққа сәйкес. Орыс тілінде де, қазақ тілінде де сын есімнің мағыналары бірдей, яғни заттың сапасын (качество), дәмін (вкус), түсін (цвет), көлемін (размер, величину), адамның сыртқы және ішкі сапасын білдіреді (внутреннее и внешние качества человека), мекенге байланысын (отношение к месту), мезгілге байланысын (отношение ко времени) білдіреді. Сын есімнің сапалық, қатыстық туралы түсінік екі тілде де бі

Мысалы:

А.с. Қызыл алма

І.с. Қызыл алманың

Б.С. Қызыл алмаға

Т.с. Қызыл алманы

Ж.с. Қызыл алмада

Ш.с.Қызыл алмадан

К.с. Қызыл алмамен

И.п. Красное яблоко

Р.п. Красного яблока

Д.п. Красному яблоку

В.п. Красное яблоко

Т.п. Красным яблоком

П.п. О красном яблоке

Сан есім (имя числительное) (заттың санын, қатарын, мөлшерін, бөлшегін білдіретін сөз табы. Неше? Қанша? Нешінші? Нешеу? деген сұрақтарға жауап береді). Бұл тақырып орыс мектебіндегі оқушылар үшін қиын емес. Оқушылар сан есімді күнделікті өмірде жиі естиді. Сондықтан сан есім тақырыбы басқаларымен салыстырғанда жеңіл. Екі тілде де сан есімнің анықтамасы бірдей. Айырмашылығы реттік сан есім (порядковое числительное) қазақ тілінде орыс тіліндегідей не изменяется по числам и родам. Мысалы, бірінші (первый, первая, первое). Мен бірінші келдім (Я первый пришел). Біз бірінші келдік (Мы пришли первыми).

Қазақ тілінде сан есім тұлғасына қарай екі топқа бөлінеді: дара сан есім (простое числительное), күрделі сан есім (составное числительное). Орыс тілінде сан есім үш топқа бөлінеді: простое, составное и сложное. Мысалы, қазақ тілінде дара сан есім-бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз, он. Күрделі сан есім-он бір, жиырма бес, бір мың тоғыз жүз сексен бес. Орыс тілінде простое-десять, составное-двадцать пять, сложное- тысяча девятьсот семьдесят восемь. Жасалу жолы мен мағынасына қарай қазақ тілінде сан есім алты топқа бөлінеді, орыс тілінде-үшке (количественные, порядковые, дробные).

Есептік сан есім-количественное числительное.

Реттік сан есім-порядковое числительное. Бұл сан есімдер орыс тілінде де бар.

Жинақтау сан есім-собирательные числительные. Орыс тілінде олар есептік сан есімнің бір түрі болып табылады.

Топтау сан есім-разделительные числительные.

Болжалды сан есім-приблизительные числительные.

Бөлшектік сан есім-дробные числительные.

Орыс тілінде топтау және болжалды сан есімдер жоқ, тек есептік сан есімнің по предлогімен тіркесіп үйлестіру (распределительное значение) мағына білдіреді. Мысалы, по четыре, по пять. Екі тілде де жұрнақ күрделі сан есімнің соңғысына жалғанады. Мысалы, бір мың тоғыз жүз тоқсан бірінші-одна тысяча девятьсот девяносто первый. Қазақ тілінде бөлшектік сан есім, біріншіден, тек есептік сан есімдерден жасалады, екіншіден, алдымен бөлім (знаменатель) айтылады, сосын алым (числитель) аталады. Мысалы, 1/10 оннан бір (одна десятая), (төрт…